دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٩٧
| ابن فصيح، ابوطالب جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٩٧ |
اِبْنِ فَصيح، ابوطالب فخرالدين احمد بن على بن احمد همدانى كوفى (٦٨٠ -٢٦
شعبان ٧٥٥ق/١٢٨١- ١٥ سپتامبر ١٣٥٤م)، فقيه حنفى، شاعر و اديب. به سبب
اقامت و تدريس در شهرهاي بغداد و دمشق او را بغدادي و دمشقى نيز خواندهاند
(ابن رافع، الوفيات، ٢/١٧٢؛ حسينى، ٤/١٦٥). وي در كوفه ديده به جهان گشود
و در همانجا به آموختن فقه و ادبيات پرداخت (حسينى، همانجا؛ ابن رافع،
تاريخ، ٣٤) و قرائت هفتگانه را نزد ابن صبّاغ و على بن سعد ديوانى آموخت
(ابن جزري، ١/٨٤؛ ابن رافع، همانجا). در بغداد از ابن عبدالحق، ابن دواليبى
و ابن صباغ حديث شنيد و اسماعيل بن طبّال و ديگران به او اجازة روايت
دادند (همان، ١٢٣-١٢٤؛ ابن حجر، ١/٢٤١؛ ابن تغري بردي، المنهل، ١/٣٧٣). وي
در عراق مدتى در آرامگاه ابوحنيفه به تدريس اشتغال داشت (تميمى،
١/٣٩٦-٣٩٧؛ ابن رافع، همان، ٣٤- ٣٥)، سپس به دمشق رفت. در آنجا مورد تفقد و
اكرام طنبغا امير شام قرار گرفت و به افتاء و مناظره، و تدريس در مدارس
قَصّاعين و ريحانيه پرداخت (حسينى، همانجا؛ ابن حجر، ١/٢٤٠) و در ٧٥٠ق/١٣٤٩م
به حج رفت (همانجا). از شاگردان ابن فصيح مىتوان ابن وهبان و ابن
اَدَمى را نام برد (ابن قطلوبغا، ٣٩؛ ابن قاضى شهبه، ٣/٤٩٥). وي شعر نيز
مىسرود و بسياري از موضوعات و كتب فقهى را به نظم درآورد. پارههايى از
اشعار وي به صورت پراكنده در منابع (ابن حجر، ١/٢٤١؛ ابن تغري بردي،
همان، ١/٣٧٣-٣٧٤؛ همو، النجوم، ١٠/٢٩٨) آمده است. مرگ ابن فصيح در دمشق
اتفاق افتاد (ابن رافع، الوفيات، ٢/١٧٢-١٧٣؛ ابن قطلوبغا، ١٣).
برخى از آثار وي به شرح زير به صورت خطى در كتابخانهها موجود است: ١. حل
الرموز، قصيدهاي است لاميه در قرائات سبع نظير قصيدة شاطبيه كه در آن به
نام قُرّاء تصريح شده است (نك: ابن جزري، همانجا)، نسخهاي از آن در
كتابخانة لالهلى تركيه موجود است (نك: )؛ GAL,S,II/٢١١ ٢. مستحسن الطرائق فى
نظم كنز الدقائق، چنانكه از نامش پيداست، همان كتاب كنز الدقائق نَسَفى
است در فقه كه ابن فصيح آن را به نظم درآورده، اين منظومه توسط
نورالدين على بن غانم مقدسى با نام اوضح رمز على نظم الكنز شرح شده است
( آلوارت، شم ٤٥٨٧ ، ٤٥٨٦ ؛ ويد، شم ٩٠٤ ؛ ازهريه، ٢/٢٦٩؛ زركلى، ١/١٧٥، ٥/١٢)؛
٣. نظم منار الانوار، همان منار الانوار نسفى است در اصول فقه كه در ٩٠٣
بيت به نظم درآمده و نسخهاي از آن در مكتبة العربية دمشق موجود است (نك:
زركلى، ١/١٧٥). در مورد ديگر آثار وي (نك: ابن رافع، تاريخ، ٣٥؛ ابن تغري
بردي، النجوم، ١٠/٢٩٧- ٢٩٨؛ ابن قطلوبغا، ١٣؛ تميمى، ١/٣٩٨).
مآخذ: ابن تغري بردي، يوسف، المنهل الصافى، به كوشش احمد يوسف نجاتى،
قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ همو، النجوم؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش
برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ابن حجر، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن،
١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ابن رافع، محمد، تاريخ علماء بغداد، به كوشش عباس العزاوي،
بغداد، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ همو، الوفيات، به كوشش صالح مهدي عباسى، بيروت،
١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، التاريخ، به كوشش عدنان درويش،
دمشق، ١٩٧٧م؛ ابن قطلوبغا، قاسم، تاج التراجم، بغداد، ١٩٦٢م ازهريه،
فهرست؛ تميمى، تقىالدين، الطبقات السّنية، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو،
رياض، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ حسينى، محمد، ذيول العبر، به كوشش محمد سعيد زغلول،
بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ زركلى، اعلام؛ نيز:
Ahlwardt; GAL,S; Vajda, G., Catalogue des manuscrits arabes H la Biblioth I que
nationale, Paris, ١٩٧٨.
ابوالفضل بيرجندي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا