دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٨٥
| ابن فحام، ابو محمد جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٨٥ |
اِبْنِ فَحّام، ابومحمد حسن بن محمد بن يحيى بن داوود (د ٤٠٨ق/ ١٠١٧م)،
مقري و محدث سامرا. ابن فحام اهل سامرا بود و عمرش را در همانجا به پايان
رسانيد (نك: خطيب، ٧/٤٢٤) و خاندان او از جمله عمويش عمر بن يحيى در آنجا
سابقة علمى داشتهاند (نك: همو، ١١/٢٣٩). وي عامل مهم انتقال قرائت و حديث
مشايخ سامرا، به آيندگان بود. ولادت او احتمالاً در نيمة نخست سدة ٤ق بوده
است، زيرا قديمترين استماعات او در ٣٣٨ق از عمر بن احمد حبال (نك: ابن
جزري، غاية، ١/٥٨٩) و در حدود همين سال از محمد بن عمرو رزّاز (د ٣٣٩ق) بوده
(نك: خطيب، ٧/٤٢٤؛ قس: همو، ٣/١٣٢) و از ابراهيم ابن عبدالصمد هاشمى اهل
سامرا (د ٣٢٥ق) با واسطه روايت كرده است (نك: طوسى، ١/٣٠٦؛ قس: ذهبى، سير،
١٥/٧٢). بنابراين سند طوسى (١/٢٩٧) دربارة روايت مستقيم ابن فحام از حسن بن
على بن متوكل (د ٢٩١ق) ظاهراً افتادگى دارد (در مورد ابن متوكل، نك: خطيب،
٧/٣٦٩)، چه لازمة آن تولد ابن فحام در حدود ٢٨٠ق است كه دور از واقع به
نظر مىرسد. وفات ابن فحام را خطيب (٧/٤٢٤) و به تبع او ذهبى ( معرفة،
١/٢٩٩) در ٤٠٨ق گفتهاند (قس: ابن حجر، ٢/٢٥١: ٤٥٨ق)، اما ابن جزري ( غاية،
١/٢٣٣) آن را در ٣٤٠ق گفته است كه نمىتواند صحيح باشد و به نظر مىرسد منشأ
خطاي او خلط بين ابن فحام و استادش حبال بوده است (قس: همان، ١/٥٨٩).
همچنين گفتة طوسى (١/٢٩٦) دربارة استماع ابن فحام از محمد بن هاشم عباسى (د
٤٣٤ق، نك: خطيب، ٣/٣٦٥) قابل تأمل است.
ابن فحام گذشته از بهرهگيري از مشايخ سامرا، از اوان جوانى به بغداد نيز
مىآمده و از مشايخ آنجا استفاده مىكرده است؛ چنانكه استماع او از اسماعيل
بن محمد صفار پيش از ٣٤١ق انجام گرفته است (نك: خطيب، ٧/٤٢٤؛ قس: ذهبى،
سير، ١٥/٤٤١).
از ديگر مشايخ ابن فحام مىتوان ابوبكر محمد بن حسن نقاش، ابوبكر ابن مقسم
و بكّار بن احمد را در قرائت (ابن جزري، همان، ١/٢٣٢-٢٣٣)، و عمويش عمربن
يحيى، محمد بن احمد بن عبيدالله منصوري و محمد بن فرخان دوري را در حديث
نام برد (نك: طوسى، ١/٢٨٠-٣٠٧؛ خطيب، همانجا). از شاگردان و راويان او نيز
مىتوان به نصر بن عبدالعزيز فارسى، على بن محمد بن فارس خياط و ابوعلى
غلام هراس در قرائت (نك: ابن جزري، همانجا)، و ابوجعفر طوسى، احمد بن على
نجاشى و ابوسعد سمّان رازي اشاره كرد. خطيب بغدادي (همانجا) او را ثقه
شمرده و در مورد مذهبش گفته كه مذهب شافعى داشت، ولى به او نسبت تشيع
داده مىشد. ذهبى صريحاً گفته است كه او عالم به فقه شافعى ولى شيعه
مذهب بود ( معرفة، همانجا)، اما از علماي رجال متقدم شيعه كسى به مذهب او
اشاره نكرده و تنها علامة حلى (ص ١٣٦) او را از اهل سنت دانسته است.
ابن فحام در علم قرائت به عنوان يكى از حلقههاي اتصال در پارهاي از
سلسلههاي اسناد به شمار مىآيد (مثلاً نك: ابن جزري، النشر، ١/١٠٥، ١١٦، جم؛
همو، غاية، ١/٢٣٢-٢٣٣) و روايات جمعى از مقريان سامرا چون ابوالطيب دلاء، ابن
غيالى، عبدالله بمن محمد وكيل و يوسف بن علان منحصراً از طريق ابن فحام
به ديگر مقريان رسيده است (نك: همو، غاية، ١/١٣٥، ١٩٦، ٤٥٧، ٢/٣٩٧).
در حديث تنها اثر بازمانده از او مجموعهاي از احاديث مسند است كه توسط طوسى
در الامالى (١/٢٨٠-٣٠٧) گردآمده است (نك: مآخذ همين مقاله). احتمالاً نقلهاي
ابن شهر آشوب از ابن فحام در مناقب (٢/٢٣١، ٤/٤١٠-٤١١، ٤١٧؛ قس: طوسى،
١/٢٨٧، ٢٨٩، ٢٩١-٢٩٢) به نقل از طوسى بوده و تنها در يك مورد نقل وي بر
طوسى قدري افزونى دارد (نك: ابن شهر آشوب، ٤/٤٠٦؛ طوسى، ١/٢٩٣) كه ممكن
است مربوط به اختلاف نسخ امالى طوسى باشد. ابن فحام در روايت اجزاء حديثى
محدثان عباسى تبار سامرا چون نسخة محمد بن احمد منصوري از عمويش از امام
هادي (ع) و نسخة ابراهيم عبدالصمد از پدرش از جدش محمد بن ابراهيم امام از
امام صادق (ع) نقش مؤثري داشته است (نك: طوسى، ١/٢٨٠-٢٨١، ٣٠٦، جم؛ قس:
نجاشى، ٢٩٧، ٣٥٥). روايت ابن فحام از صحيفة الرضا(ع) با طريق مشهور آن كه
به ابوبكر محمد بن عبدالله بن حفده مىرسد، متفاوت است (قس: طوسى، ١/٢٨٦
با صحيفة الرضا (ع) كه حديث موجود در الامالى طوسى، ١/٢٨٥، در روايت مشهور
صحيفة ديده نمىشود).
دو اثر تحت عناوين انكار غسل الرجلين (در انكار شست و شوي پا در وضو در دفاع
از نظر اماميه) والا¸يات المنزلة فى اهل البيت، به ابن فحام نسبت داده
شده، ولى برخى اين دو را تأليف ابن فحام ديگري مىدانند (نك: ذهبى، معرفة،
همانجا؛ قس: ابن جزري، غاية، ١/٢٣٣؛ ابن حجر، ٢/٢٥١). اين ابن فحام
ابوالحسين محمد بن احمد بن خلف ابن ابى المعتمر مقري و محدث امامى است
كه در دمشق اقامت داشته و در ٣٩٩ق/١٠٠٨م در رقه وفات يافته است. او از
مشايخ بزرگ اماميه در بغداد، چون محمد بن عمر بن جعابى و ابوالمفضل شيبانى
بهره برده است (نك: ابن عساكر، ١٤/٧٢١-٧٢٣؛ ابن جزري، همان، ٢/٨٣-٨٤؛ ابن
حجر، همانجا).
مآخذ: ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره،
١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ همو، النشر، به كوشش على محمد ضباع، قاهره، كتابخانة مصطفى
محمد؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩- ١٣٣١ق؛ ابن
شهر آشوب، محمد، مناقب آل ابى طالب، قم، انتشارات علامه؛ ابن عساكر، على،
تاريخ مدينة دمشق، عمان، دارالبشير؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره،
١٣٤٩ق؛ ذهبى، محمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران،
بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٤م؛ همو، معرفة القراء الكبار، به كوشش محمد سيد جاد الحق،
قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ صحيفة الامام الرضا(ع)، به كوشش محمد مهدي نجف، مشهد،
١٤٠٦ق؛ طوسى، محمد، الامالى، بغداد، ١٣٨٤ق/١٩٤٦م؛ علامة حلى، حسن، «الاجازة
الكبيرة»، بحار الانوار مجلسى، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م، ج ١٠٤؛ نجاشى، احمد،
الرجال، به كوشش موسى شبيري زنجانى، قم، ١٤٠٧ق. احمد پاكتچى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا