دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٨٤
| ابن فحام، ابوالقاسم جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٨٤ |
اِبْنِ فَحّام، ابوالقاسم عبدالرحمان بن عتيق بن خلفِ صقلّى قرشى (٤٢٢ يا
٤٢٥ - ذيقعدة ٥١٦ق/١٠٣١ يا ١٠٣٤ - ژانوية ١١٢٣م)، مقري اسكندريه. از آغاز
زندگى او اطلاعات دقيقى در دست نيست. وي ظاهراً در صقليه (سيسيل) تولد
يافته، از خاندانى قرشى الاصل از عربهاي مهاجر به آن ديار بود. او در حدود
٤٣٨ق كه حداكثر ١٦ سال داشت، ديار خود را ترك كرده، عازم مشرق شد (قس:
قفطى، ٢/١٦٤). ابن فحام در همان سال وارد قاهره شد و در آنجا به فراگيري
قرائت پرداخت. از مشايخ وي مىتوان مقربانى چون ابراهيم بن اسماعيل
مالكى، احمد بن سعيد بن نفيس، نصربن عبدالعزيز فارسى و عبدالباقى ابن فارس
را نام برد (نك: قفطى، همانجا؛ ابن جزري، غاية، ١/٣٧٤). به گفتة قفطى (٢/١٦٥)
او از طاهر بن احمد بن بابشاذ نيز در نحو بهره برد (قس: ابن جزري، همانجا).
وي در ٤٥٤ق/١٠٦٢م قاهره را ترك گفت (نك: قفطى، همانجا).
تنها مىدانيم كه ابن فحام بخش قابل توجهى از باقى عمر خود و شايد تمام
آن را، در اسكندريه گذرانده است (نك: همانجا؛ ذهبى، سير، ١٩/٣٨٨). در آنجا وي
بر مسند اقراء نشست و جمعى از جمله ابوطاهر احمد بن محمد سلفى، عبدالرحمان
بن خلف الله بن عطيه، يحيى بن سعدون قرطبى و عثمان بن على سرقوسى از
او قرائت آموختند (ابن جزري، همانجا؛ نيز: ياقوت، ١٢/١٣٠). ذهبى و ابن جزري
متذكر شدهاند كه رياست مقريان در اسكندريه به سبب علو سند و عمق دانش از
آن او بود (نك: ذهبى، معرفة، ١/٣٨٣؛ ابن جزري، همانجا) و اين نشان مىدهد كه
ابن فحام بر ديگر اقران خود در اسكندريه چون حسن بن خلف ابن بليمه (د
٥١٤ق) مؤلف تلخيص العبارات تفوق داشته است (در مورد ابن بليمه، نك: ابن
جزري، همان، ١/٢١١).
مهمترين اثر ابن فحام كه موجب شهرت او گشته كتاب التجريد لبغية المريد، در
قرائات هفتگانه است كه طى قرون متمادي همواره بين اهل قرائت متداول
بوده و ايشان با سلسلههاي متصل آن را روايت مىكردهاند (نك: ابن جزري،
النشر، ١/٧٥-٧٧، ٩٩، ١٧٢؛ بلوي، ١١٨؛ رودانى، ١٥١). ابن جزري التجريد را از
مشكلترين كتب قرائت دانسته و لذا در كتابى با عنوان التقييد فى الخلف بين
الشاطبية و التجريد، غوامض كتاب را حل كرده است (نك: ابن جزري، غاية، ١/٣٧٤-
٣٧٥). ابن جزري ضمن اينكه در مورد روايت ورش از نافع و خلف از حمزه سند
ابن فحام را بر ديگر اسنادي كه در اختيارش بود، ترجيح داده است (نك: تحبير،
٢٢، ٣١)، در مورد اول متذكر شده كه در روزگار وي سند مذكور كم واسطهترين سند
بوده است (همان، ٢٢). از كتاب التجريد نسخههاي متعدد در كتابخانههاي
ازهريه (ازهريه، ١/٦٥)، مكرم ( فهرس مكتبة مكرم، ١٢١)، معهد دمياط (نك:
زركلى، ٣/٣١٦) و گارت (حتى، شم و غير آن موجود است (نيز نك: پرتسل، ٣٠ ؛
.(GAL,I/٥١٨ ديگر اثر ابن فحام كه كمتر مورد توجه بوده، مفردة يعقوب، دربارة
قرائت يعقوب حصرمى از قاريان دهگانه است كه مورد استفادة ابن جزري در
النشر (١/٧٧، ١٨٠-١٨٣) قرار گرفته و نسخهاي از آن در كتابخانة نور عثمانيه
موجود است (نك: پرتسل، .(٤٦ به علاوه بايد يادآور شد كه نسخهاي با عنوان
مختصر اسانيد ابن فحام اختصار احمد بن جعفر غافقى در ٨ برگ در كتابخانة
ظاهريه نگهداري مىشود (نك: فهرس مجاميع، ١٨-١٩). همچنين ابن فحام به
عنوان راوي در سند الروضة ابو على مالكى واقع شده (نك: ابن جزري، النشر،
١/٧٤، ٧٥) و يكى از تحريرهاي شرح مقدمة ابن بابشاذ را به املاي استاد تدوين
نموده است (نك: قفطى، ٢/١٦٥).
مآخذ: ابن جزري، محمد، تحبير التيسير، بيروت، ١٤٠٤ق؛ همو، غاية النهاية، به
كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق؛ همو، النشر، به كوشش على محمد ضباع،
قاهره، كتابخانة مصطفى محمد؛ ازهريه، فهرست؛ بلوي، احمد، الثبت، به كوشش
عبدالله عمرانى، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ذهبى، محمد، سيراعلام النبلاء، به
كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٦ق؛ همو، معرفة القراء الكبار، به
كوشش محمد سيد جاد الحق، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ رودانى، محمد، صلة الخلف، به
كوشش محمد حجى، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ زركلى، اعلام؛ فهرس مجاميع المدرسة
العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ فهرس مكتبة مكرم،
قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٣م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ ياقوت، ادبا؛ نيز:
; Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection, Princeton
١٩٣٨; Pretzl, O., X Die Wissenschaft der Koranlesung n , Islamica. Leipzig,
١٩٣٤, vol. VI.
بخش علوم قرآنى و حديث
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا