دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٧٦
| ابن غنام، ابوطاهر جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٧٦ |
اِبْنِ غَنّام، ابوطاهر ابراهيم بن يحيى بن غنام نُمَيري، معبّر حنبلى سدة
٧ق/١٣م كه به سبب تأليف معجمى در خوابگزاري شهرت يافته است. در نسخهاي
از همين اثر به شمارة ٥٥١٠ كتابخانة ظاهريه با تاريخ كتابت ١٠٩٤ق، به وي
لقب «زينالدين» داده شده (ظاهريه، علوم، ٧٤)، و نابلسى او را
«برهانالدين» خوانده است (٢/٣٥٠). كنية وي نيز در برخى از منابع ابواسحاق
آمده است (صفدي، ٦/١٦٨؛ .(GAL,I/٦٥٧ تاريخ وفات او را به اختلاف
٦٦٤ق/١٢٦٦م (صفدي، همانجا)، ٦٧٤ق ، GAL) همانجا، به عنوان قول راجح) و
٦٩٣ق (حاجى خليفه، ١/٤١٧، ٧٣٧) تعيين كردهاند، ولى ٧٧٩ق را كه ابن عماد
(٦/٢٦٥) به دست داده است، بىگمان بايد خطا دانست.
درمنابع متقدم ابنغنام بانسبتهاي حَرّانى (صفدي، همانجا؛ حاجى خليفه،
١/٧٣٧؛ I/٤٠١ , ٢ ESC)، مَقدِسى (نابلسى، ، GAL همانجاها) و حتى بغدادي (حاجى
خليفه، همانجا) خوانده شده است، ولى اين دانستهها چندان به روشن شدن
جزئيات نامعلوم زندگى او كمك نمىكنند. دربارة موطن ابن غنام تنها صفدي
(همانجا) تصريح كرده كه وي در مصر سكنى داشته و دوسلان - شايد تحت تأثير
نسخة خطى شماره ٢٧٥٠ كتابخانة ملى پاريس - به صراحت ولادت او را در مصر
دانسته است (ص .(٤٩٦
از تحصيل او اين اندازه مىدانيم كه وي خود از جمالالدين ابراهيم ابن
سبتى به عنوان استادش نام برده و يادآور شده كه بخش مهمى از آثار پيشين
خوابگزاري را از او فراگرفته است (نك: ٢ ESC، شم (١ )٩٨٣ ، به نقل از درة
الاحلام؛ ٢ EI، به نقل از عروس البستان ).
اثر برجستة او المعلم على حروف المعجم است كه گاه با عناوين ديگري چون
تعبير نامح نيز ناميده مىشود. ابن غنام در اين اثر طبقهبندي موضوعى
متداول در آثار پيشين خوابگزاري را كنار نهاده و كتاب را به ترتيب الفبايى
مرتب كرده است تا كاربرد آن آسانتر باشد. وي در ١٤ مقاله به عنوان مقدمه
بر كتاب، به ذكر كليات پرداخته است. ابن غنام در برگ برگ اين اثر به
آيات، احاديث و اشعار استشهاد كرده و در كنار مشاهيري چون آرتميدوروس١ (در
مورد وي، نك: فهد، «مقدمه»، و ابن سيرين، به نقل خوابگزاريهاي جاماسب،
حكيم ايرانى، پرداخته كه شايان توجه است.
كهنترين نسخههاي خطى المعلم در اين كتابخانهها موجود است: چستربيتى، به
شمارة ٣٤٨٤ به تاريخ ٦٩٧ق ( آربري، )؛ II/٩٩ توپكاپى، به شمارههاي ٣١٧٢ و
٣١٧٣ مورخ ٧٤٣ و ٧٩٩ق III/٨٨٥) )؛ TS, اولو جامع، به شمارة ١٩٨٦، احتمالاً
مورخ ٧٤٥ق (فهد، «كهانت٢» ٣٣٩ )؛ كمبريج، به شمارة ١١٢، سدة ٨ق (آربري، و
گنج بخش (نك: مآخذ همين مقاله). پراكندگى نسخههاي فراوان كتاب المعلم از
شرق تا غرب جهان اسلام را مىتوان حاكى از ميزان توجه به آن دانست (در
مورد نسخههايى ديگر به جز آنها كه در ؛ GAL,S,I/٩١٣ ؛ GAL,I/٦٥٧ فهد، همان،
٣٣٨ ، معرفى شدهاند، نك: آربري، شم ٤٤٣٧ ؛ آستان، ١٢٩؛ فهرس، ٦/٤١٢؛ خالدوف،
شم ١٠١٠٥ ؛ طلس، ٣٣٧؛ ظاهريه، علوم، ٧٢- ٧٨، همان، هيأت، ٣٠٦-٣٠٧؛ هدايت
حسين، شم .(١٥١٤
برخى چون نابلسى به بسط اين كتاب پرداختهاند و ابوحامد محمد ابن قدسى،
اختصاري از آن با عنوان المحكم فراهم آورده است (براي نسخ خطى آن، نك: ،
GAL,S همانجا؛ شم ٧٤٣٩ ؛ نيز نك: نابلسى، ٢/٣٥٠).
بجز المعلم چندين منظومه را از آثار ابن غنام برشمردهاند: ١. درة الاحلام
(وغاية المرام)، ارجوزهاي در ٥٥ باب در خوابگزاري كه نسخههايى خطى از آن
در كتابخانههاي اسكوريال ( , ٢ ESC، شم (١ )٩٨٣ )، ازهريه (ازهريه، ٦/٤١٤) و
نسخهاي ناقص در برلين ( آلوارت، شم نگهداري مىشود. نسخهاي نيز احتمالاً در
گوتا وجود دارد ( پرچ، شم .(١٣١١ توفيق فهد با توجه به نسخهاي از يك منظومة
مشابه و همنام منتسب به جمالالدين دمياطى (؟) موجود در كتابخانة سليمانيه،
انتساب منظومهاي با اين نام را به ابن غنام مورد ترديد قرار داده است
(همان، ٣٣٩ .(٣٣٦, به هر حال ياد كرد صفدي (٦/١٦٨) و حاجى خليفه (١/٧٣٧) از
اين منظومه در زمرة آثار ابن غنام و نيز سازگاري اطلاعات داده شده در نسخة
اين منظومه (نك: ٢ ESC، همانجا) با شخصيت ابن غنام، پذيرش سخن فهد را مشكل
مىسازد؛ ٢. عروس البستان فى النساء و الاعضاء و الانسان، ارجوزهاي مشتمل بر
٤٥ باب و حدود هزار بيت در خوابگزاري كه نسخهاي از آن در كتابخانة برلين
موجود است ( آلوارت، شم و فهد از نسخهاي ديگر در كتابخانة لالهلى به شمارة
١٦٣٦ مكرر، با عنوان منظومه ياد كرده است («كهانت»، ٣٣٩ ؛ نيز نك: ظاهريه،
هيأت، ٣٠٣)؛ ٣. قصيدة لاميه در علم تعبير كه صفدي آن را در عرض درة الاحلام
آورده است (٦/١٦٨)؛ ٤. قلادة الدر المنثور فى ذكر البعث و النشور، منظومهاي
دربارة روز رستاخيز كه به گفتة بروكلمان در حاشية خريدة العجائب ابن وردي در
١٣٠٢ق در قاهره به چاپ رسيده است .(GAL,S,I/٩١٣) از اين اثر نسخهاي به
شمارة ٣٤٣١ در كتابخانة ملى پاريس وجود دارد كه دوسلان دربارة مؤلف آن سكوت
كرده (ص ٥٩٨ )، ولى وايدا آن را از ابن غنام دانسته است (ص ٥٦٢ .(١١٤,
كتاب المعلم را از نظر چگونگى ترتيب بايد ابتكاري در آثار خوابگزاري عربى
تلقى كرد. در ميان مؤلفان عربى ابن غنام نخستين كسى است كه به معجم
نويسى در زمينة خوابگزاري پرداخته است (در اين مورد، نك: نابلسى، ١/٢)، ولى
در بيزانس در قرون وسطى يك «تعبير الرؤيا» با ترتيب الفبايى وجود داشته كه
به عنوان «كتاب دانيال نبى به بخت نصر٣» تلقى مىشده است و اشتاين
اشنايدر٤ در مقالة «خوابنامة دانيال...١» و در كسل٢ در مقالة «خوابنامة دانيال
نبى٣» به بررسى اين متن پرداختهاند (نك: فهد، «كهانت»، ٣٣٥ ؛ پاولى،
.(٢٢٤٠-٢٢٤١
توفيق فهد ابن غنام را به عنوان اولين كسى كه در خوابگزاري عربى مطالب
را به نظم كشيده، ياد كرده و اين را ابتكار ديگري براي او شمرده است (فهد،
همان، ٣٣٩ ؛ ٢ EI)، ولى بايد يادآور شد كه نه تنها اين نوع منظومهها پيشتر
در بيزانس رواج داشته (چون اشعار منسوب به آسترامپسيخوس٤ و نيكفوروس٥، د
٨٢٩م، نك: همانجا)، بلكه در ادبيات عربى نيز نمونه دارد. از اين دست است
ارجوزة فى تعبير الرؤيا سرودة ابوالحسن على بن سكن معافري ظاهراً در سدة
٤ق/١٠م (نسخة خطى آن در كتابخانة كوپريلى به شمارة (١)١٢٠٢ موجود است؛ نيز
نك: حاجى خليفه، ١/٦٢) و قصيدة رائيه سرودة قيروانى [ابن ابى طالب] كه مورد
استفادة ابن غنام قرار گرفته (ابن غنام، ذيل «الجب»).
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛
ابن غنام، ابراهيم، المعلم على حروف المعجم، نسخة خطى كتابخانة گنج بخش
پاكستان، شم ٤٢٢؛ حاجى خليفه، كشف؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش
ددرينگ، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن
كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ ظاهريه، خطى؛ فهرس الكتب الموجودة
بالمكتبة الازهرية، قاهره، ١٣٦٩ق/١٩٥٠م؛ كوپريلى، خطى؛ نابلسى، عبدالغنى،
تعطير الانام، قاهره، كتابخانة عيسى البابى؛ نيز:
Ahlwardt; Arberry; Arberry, A. J., A Secand Supplementary Handlist of the
Muhammadan Manuscripts in the University & Collegesof Cambridge, Cambridge,
١٩٥٢; De Slane; EI ٢ ; ESC ٢ ; Rahd, T., La diuination orabe, Leiden, ١٩٦٦; id,
introd. Le livre des songes d' Art E midore d'Eph E se, Damascus, ١٩٦٤; GAL;
GAL,S; Hidayat Hosain, M. et al., Catalogue of Arabic Manuscripts in the
Collection of the Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٥١; Khalidou;
Pauly; Pertsch; TS; Vajda, G., Index g E n E ral des manuscrits arabes
musulmans, Paris, ١٩٥٣.
احمد پاكتچى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا