دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٣٤
| ابن علان، شهاب الدين جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٣٤ |
اِبْنِ عَلاّن، شهابالدين احمد بن ابراهيم بن محمد علان شافعى (٩٧٥-
رمضان ١٠٣٣ق/١٥٦٧- ژوئن ١٦٢٤م)، از صوفيان نقشبندي كه به استناد نسب
نامهاي منظوم كه خودش سروده، نسبتش با ٢٠ واسطه به ابوبكر مىرسيده است
و به همين جهت او را «صديقى» نيز ناميدهاند (محبى، ١/١٥٧). از نسبنامة مذكور
برمىآيد كه بعضى از اجداد او در ايران مىزيستهاند، چنانكه جد چهارمش على
بن مباركشاه از دانشمندان مشهور شيراز در سدة ٨ق به شمار مىرفته است.
اينكه ابن علان زبان فارسى را هم مىدانسته است (نك: خانى، ٣)، از پيوند
او با ايران و به تعبيري ديگر از ايرانى بودن او حكايت دارد. اگر درست باشد
كه وي در مكه به دنيا آمده است (زركلى، ١/٨٨)، بدون ترديد مىبايست كه
مهاجرت خانوادهاش از ايران و اقامتشان در مكه به روزگار پدرش ابراهيم و يا
جدش محمد علان اتفاق افتاده باشد، زيرا او خود زبان فارسى را چنان خوب
مىدانسته كه به ترجمة آثار مكتوب آن پرداخته است (نك: بخش آثار) و اين
نكته حاكى از آن است كه وي در خانوادهاي پرورش يافته بوده كه به
فارسى آشنايى كامل داشته و بدان تكلم مىكردهاند. از مراتب و مراحل اولية
تحصيلات علمى او اطلاعى در دست نيست، اما به اعتبار قول محبى (١/١٥٧- ١٥٨)
كه او را در زمرة دانشمندان بلند مرتبه به شمار آورده و هم به لحاظ آنكه
برادرزادهاش محمد على به نزد او قرائت قرآن، حديث، فقه، و تصوف آموخته
است ( نامة دانشوران، ٤/٤٣٢)، مىتوان گفت كه وي پيش از گرايش به تصوف
به تحصيل علوم دينى اهتمام داشته و آنگاه دست ارادت به تاجالدين بن
زكريا عثمانى نقشبندي (د ١٠٥٠ق) داده و معارف صوفيه را در طريقة نقشبندي از
او فراگرفته و به مقام شيخى و ارشاد رسيده است (محبى، ١/١٥٧؛ خانى، همانجا؛
بغدادي، ١/٢٤٤). وي در مكه وفات يافت و در جانب غربى مزار خديجه (ع) به
خاك سپرده شد (محبى، ١/١٥٨).
آثار: از نوشتههاي ابن علان كه بيشتر شرحهايى است بر چند قصيده و سخنان
صوفيان پيشين، برمىآيد كه وي اگرچه به قول محبى به مقام پيشوايى در
تصوف رسيده بود، اما اين نظر دربارة او به جنبة عملى وي در تصوف ارتباط دارد
نه به وجهة علمى و يافتههاي برخاسته از مواجيد و اذواق صوفيانه. آثار ابن
علان به اين قرار است:
الف - چاپى: ١. شرح قصيدة ابن بنت المَيْلَق، شرحى است بر قصيدة صوفيانه
محمد بن عبدالدائم بن محمد بن سلامة شاذلى كه در مصر (١٣٠٥ق) به چاپ
رسيده است؛ ٢. شرح قصيدة ابن مَدْيَن، شرحى است بر قصيدهاي مشهور از شعيب
بن الحسن مغربى تلمسانى كه همراه با شرح پيشين منتشر شده است.
ب - خطى: ١. رسالةفىالطريقةالنقشبندية، در بيان آداب خانقاهى و احوال مشايخ
نقشبنديه كه مؤلف با ذكر احوال پيرش تاجالدين، آن را شروع كرده است. هر
چند محبى (همانجا) و بغدادي (١/١٥٦) متذكر نشدهاند كه اين كتاب تعريبى است
از مقامات خواجه بهاءالدين نقشبند، تأليف صلاح بن مبارك بخارايى و مشهور
به انيس الطالبين و عدّة السالكين (نك: منزوي، ١١/٨٠٨)، اما مىتوان به
استناد قول خانى (همانجا) پذيرفت كه اين اثر ترجمة انيس الطالبين است با
اضافاتى از ابن علان، در احوال مشايخ نقشبنديه كه پس از روزگار صلاح
بخارايى در اين طريقه علم شدهاند. نسخهاي از اين كتاب در معهدالتراث حلب
موجود است (كمال، ٦٢)؛ ٢. شرح حكم ابى مدين، شرحى است كه در آن از عادات
و آداب خانقاهى سخن رفته است. اينكه زركلى (١/٨٨) تأليفى به عنوان «شرح
الحكم العطائية» به او نسبت داده، سهو است و بىشك همين اثر اوست كه محبى
(همانجا) آن را «شرحى مفيد» به شمار آورده است. از اين شرح، دو نسخه
شناسايى شده است: يكى در ظاهريه (ظاهريه، ١٣١٢) و ديگري در برلين (
آلوارت، شم ٨٦٨١ )؛ ٣. شرح قصيدة ابن الجليل فى التصوف. نسخهاي از آن در
ظاهريه موجود است (كحاله، ٣٥)؛ ٤. شفاء الاسقام، رسالهاي است در طب كه يك
نسخه از آن به خط مؤلف، مورخ ١٠٠٤ق در كتابخانة احمد ثالث استانبول موجود
است (ششن، ٨٨).
ج - يافت نشده: ١. شرح رسالة الشيخ الدمشقى، شرحى بوده است در توحيد به
روش صوفيه (محبى، بغدادي، همانجاها)؛ ٢. شرح قصيدة السودي (محبى، ١/١٥٧)؛ ٣.
شرح قصيدة الشهر زوري (محبى، ١/١٥٨). علاوه بر اينها، باسلامه (ص ١٠٠) در
گفت و گو از تاريخ كعبه، مطالبى را به نقل از احمد بن علان آورده است كه
بىشك از برادرزادة او، يعنى محمدعلى است كه او هم به ابن علان مشهور
بوده و كتابى در تاريخ عمارت بيتالله داشته است (قس: نامة دانشوران،
٤/٤٣١).
مآخذ: باسلامه، حسين عبدالله، تاريخ الكعبة المعظمة به كوشش عمر عبدالجبار،
قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ بغدادي، هديه؛ خانى، محمد، الحدائق الوردية فى حقائق
أجلاء النقشبندية، قاهره، ١٣٠٦ق؛ زركلى، اعلام؛ ششن، رمضان، فهرس مخطوطات
الطب الاسلامى فى مكتبات تركيا، استانبول، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ ظاهريه، خطى
(تصوف)؛ كحاله، عمررضا، المستدرك على معجم المؤلفين، بيروت، ١٤٠٦ق؛ كمال،
محمد، فهرس المخطوطات المودعة فى خزانة معهد التراث العلمى العربى، حلب،
١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ محبى، محمد، خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛ منزوي، خطى مشترك؛
نامة دانشوران، قم، دارالفكر؛ نيز:
Ahlwardt.
نجيب مايل هروي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا