دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٠٣
| ابن عراقی جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٠٣ |
اِبْنِ عِراقى، ابوزرعة ولىالدين احمد بن عبدالرحيم (٣ ذيحجة ٧٦٢-٢٧ شعبان
٨٢٦ق/٤ اكتبر ١٣٦١-٦ اوت ١٤٢٣م)، فقيه و قاضى شافعى مصري. پدرش عالم مشهور
حديث، حافظ زينالدين عراقى است. ابن عراقى در قاهره متولد شد (سخاوي،
١/٣٣٧) و در ٣ سالگى همراه پدر به دمشق رفت. پدر از كودكى مشوق او در تحصيل
علم بود و او را در دمشق در مجالس درس شاگردان فخرالدين ابن بخاري و
فخرالدين ابن عساكر و ديگر محدثان شركت داد و پس از چندي به قاهره
بازگرداند (ابن قاضى شهبه، ٤/١٠٣-١٠٤؛ ابن فهد، ٢٨٤- ٢٨٥؛ ابن تغري بردي،
١/٣١٢). آنگاه ابن عراقى به حفظ قرآن پرداخت (سخاوي، همانجا). در ٧٨٠ق بار
ديگر به دمشق رفت و نزد طبقة جديدي از محدثان حديث شنيد. در عين حال از
فراگيري ساير علوم نيز غافل نبود. ابن عراقى در زادگاهش قاهره و نيز در
دمشق، بيتالمقدس، مكه و مدينه نزد بزرگان زمان چون سراجالدين بلقينى،
جمالالدين اسنوي، برهانالدين ابن جماعه، ابن ملقن، جمالالدين ابن
نباته و ابوالبقاء سبكى، فقه، حديث و ديگر دانشها را فراگرفت (ابن قاضى
شهبه، ٤/١٠٤؛ ابن تغري بردي، ١/٣١٣؛ سخاوي، همانجا). پس از درگذشت پدر
مشاغل او را عهدهدار شد و در جامع طولونى و مدارس ديگر تدريس فقه و حديث را
آغاز كرد و بعد از درگذشت همامالدين، شيخ مدرسة جماليه، به جانشينى او
برگزيده شد. در دهة ٩٠ به نيابت قاضى عمادالدين كركى منصوب گرديد و مدت ٢٠
سال در اين مقام باقى ماند. در ٨٢٣ق براي به جاي آوردن مناسبك حج به
مكه رفت و در حرمين به تدريس پرداخت. پس از وفات قاضى جلالالدين بلقينى
(٨٢٤ق) از سوي ملك ظاهر به قاضى القضاتى برگزيده شد. اما يك سال و اندي
بعد در اثر دشمنى برخى دولتمردان از اين مقام بركنار شد و كمتر از يك سال
بعد درگذشت. پيكر او را كنار پدرش به خاك سپردند (ابن قاضى شهبه، ٤/١٠٤-
١٠٥؛ ابن حجر، ٨/٢٢؛ سخاوي، ١/٣٣٩- ٣٤٠).
آثار:
الف - چاپى: ١. ذيل الكاشف ذهبى، به كوشش بوران صناوي، بيروت، ١٩٨٦م؛ ٢.
شرح الصدر فى ذكر ليلة القدر، كه در ١٣٤٣ق ضمن مجموعهاي در قاهره به چاپ
رسيده است.
ب - خطى: ١. الامالى. نسخههايى از اين اثر در كتابخانههاي بانكيپور (
بانكيپور، شم و بريل (لاندبرگ، شم موجود است؛ ٢. تحرير الفتاوي على التنبيه و
المنهاج و الحاوي. از اين اثر نسخههايى در كتابخانههاي ملى (ملى، ٨/٤٥٢) و
ازهريه (ازهريه، ٢/٤٦٠) يافت مىشود. نسخة اخير در ٨٥٥ق كتابت شده است؛ ٣.
ذيل على ذيل العبر ذهبى. نسخهاي از اين اثر كه ذيلى است بر تذييل پدر
مؤلف بر ذيل العبر ذهبى، در كتابخانة كوپريلى (كوپريلى، ١/٥٥٢) موجود است؛ ٤.
المستفاد من مبهمات المتن و الاسناد. نسخههايى از اين اثر در كتابخانههاي
مرعشى (مرعشى، ١٠/٣٥٨) و برلين ( آلوارت، شم نگهداري مىشود؛ ٥. المعين على
ارجوزة ابن ياسمين، كه شرحى است بر منظومة ابن ياسمين در جبر و مقابله و
نسخههايى از آن در كتابخانههاي اوقاف بغداد (طلس، ٣٢٩)، ظاهريه (ظاهريه،
٥٨) و برلين ( آلوارت، شم وجود دارد؛ ٦. النظم الوهّاجّ فى نظم المنهاج.
اين اثر كه بنا به تصريح مؤلف در ٧٨٨ق تأليف شده، شرخى است بر نظم
منهاج الاصول از پدرش و نسخهاي از آن در كتابخانة مجلس شورا (شورا، ٩/٧٠)
نگهداري مىشود. نسخههايى از ديگر تأليفات وي نيز در برخى از كتابخانههاي
جهان موجود است (براي نمونه، نك: II/٧١, ٦٧٩, I/٥٠٩, GAL,S, II/١٢٣; ٤٩٥,
I/١٩٢, GAL, .(١٠٥,
آثار ديگري نيز از وي ياد شده كه نسخهاي از آنها در دست نيست (ابن فهد،
٢٨٧؛ ابن تغري بردي، ١/٣١٥؛ سخاوي، ١/٣٤٣؛ داوودي، ١/٥١).
مآخذ: ابن تغري بردي، يوسف، المنهل الصافى، به كوشش احمد يوسف نجاتى،
قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ابن حجر، احمد بن على، انباء الغمر بابناء العمر،
حيدرآباد دكن، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ ابن فهد، محمد، «لحظ الالحاظ»، ذيل تذكرة الحفاظ
ذهبى، حيدرآباد دكن، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ازهريه، فهرست؛ داوودي، محمد، طبقات
المفسرين، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٣ق؛
شورا، خطى؛ طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب لاوقاف، بغداد،
١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ ظاهريه، خطى (رياضيات)؛ كوپريلى، خطى؛ مرعشى، خطى؛ ملى،
خطى؛ نيز:
Ahlwardt; Bankipore; GAL; GAL,S; Landberg, C., Catalogue de manuscrits
arabes..., Leiden, ١٨٨٣.
محسن عابدي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا