دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٩٦
| ابن عدلان جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٩٦ |
اِبْنِ عَدْلان، شمسالدين ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان كنانى (صفر
٦٦٣ - ذيقعدة ٧٤٩/ دسامبر ١٢٦٤ - ژانوية ١٣٤٩)، فقيه شافعى مصري. نسبت «كنانى»
به قبيلة كنانه حليف قريش باز مىگردد و عامري (ص ٦١٦) او را «مقدسى»
(منسوب به بيتالمقدس) مىشمارد. تاريخ ولادت او در منابع به اختلاف آمده
است (نك: ابن شاكر، ٦٣٦؛ صفدي، ٢/١٦٩؛ يافعى، ٤/٣٣١؛ ابن جزري، ٢/٧٠؛ اسنوي،
٢/٨٥٦) و مقريزي (٢(٣)/٧٩٦) طول عمر او را ٨٦سال مىداند كه سال ٦٦٣ق را
تأييد مىكند. ابن شاكر (همانجا) وي را از اعيان مصر و از بزرگان شافعيّه به
شمار آورده است.
ابن عدلان از كسانى چون نظام محمد بن خليلى، غازي حلاوي، عزّابن صيقل
حرانى، ابن تَرجَم و دمياطى استماع كرد و از ابن علاق، ابن خطيب المزّه و
محمد بن احمد قَسطلانى و ديگران اجازة روايت يافت (ابن حجر، ٥/٦٣؛ صفدي،
٢/١٦٨؛ يافعى، ٤/٣٣١). وي همچنين قرائات را نزد خليل بن ابى بكر مراغى، نحو
را نزد ابن نحّاس و اصول را نزد شهابالدين صنهاجى قرافى و شمسالدين
اصفهانى و فقه را نزد وجيه بهنسى، ظهيرالدين ترمنتى و ابن سكري فراگرفت
(صفدي، ١٦٨-١٦٩؛ ابن قاضى، شهبه، طبقات، ٣/٧٠). يافعى (همانجا) از استادان
ديگر وي ابن صواف شاطبى در حديث و شرفالدين شافعى فاسى در اصول فقه، ياد
مىكند.
ابن عدلان با ماية علمى كه در فقه و اصول و نحول و حديث اندوخته بود، به
تدريس در مدارسى چون مدرسة صالحيه و ناصرية قاهره و نيز در ميعاد العلاي
جامع الازهر پرداخت و مرجع فقه و فتوا در مصر شد (صفدي، ٢/١٦٩؛ يافعى،
همانجا)، چنانكه وي و شهابالدين ابن انصاري مدار فتوا در قاهره بودند (ابن
قاضى شهبه، همان، ٣/٧١). او قبل از ٧٠٠ق/١٣٠١م مدتى جانشين قاضى القضاة
تقىالدين ابن دقيقالعيد در قضا بود (ذهبى، ٤/١٤٩). از كسانى كه از ابن
عدلان علم آموختهاند، تقىالدين واسطى معروف به ابن بغدادي از مقريان مصر
و نيز قاضى القضاة ناصرالدين انصاري معروف به ابن ميلق را مىتوان نام برد
(ابن قاضى شهبه، التاريخ، ٣/١٥، ٥٦٨ -٥٦٩). ابن قاضى شهبه او را افقه
فقهاي شافعى زمان خود شمرده است ( طبقات، ٣/٧١).
دوران زندگى ابن عدلان مقارن با سلطنت الناصر محمد بن قلاوون از مماليك
مصر و خلع او از سلطنت به دست جاشنكير (چاشنى گير) به سبب خردسالى و
كشاكشهاي سياسى پس از آن بود كه تا ٧٠٩ق به درازا كشيد و با قتل جاشنكير
به دست الناصر پايان يافت. ابن عدلان كه تا اين زمان نيم بيشتر عمر را
طى كرده بود، طبعاً در دستگاه سياسى جاشنكير مسئوليتهايى را عهدهدار شده
بود؛ چنانكه زمانى نمايندگى امير موسى بن صالح را پذيرفت و همچنين در
اوايل ٧٠٧ق از طرف جاشنكير به يمن فرستاده شد (صفدي، ٢/١٦٩؛ ابن حجر، ٥/٦٤)
و مهمتر از همه آنكه وي از كسانى بود كه بر ضدّ سلطان محمد بن قلاوون فتوا
صادر كردند (صفدي، همانجا؛ ابن قاضى شهبه، همان، ٣/٧١). پيداست كه سلطان
محتشمى چون الناصر از اين موضوع به آسانى در نمىگذشت. از اين رو، صفدي
(همانجا) به مبغوض بودن او در دوران سلطنت الناصر اشاره كرده است. در عين
حال، الناصر به دليل مقام فقهى و علمى ابن عدلان به آزار او دست نيازيد و
تنها وي را از درس و حكم محروم ساخت (ابن قاضى شهبه، همانجا). اما پس از
دوران الناصر، وي دوباره مصدر امور قرار گرفت، چنانكه به روزگار جانشينى
الناصر احمد بن محمد - و پس از آن تا آخر عمر - قضاي سپاه را در منصوره
برعهده داشت (صفدي، همانجا؛ يافعى، ٤/٣٣١؛ سبكى، ٥/٢١٤-٢١٥). از نكات چشمگير
زندگى علمى و فكري او مخالفت شديدش با ابن تيميه است. وي به مناسبت
«فتوايى» كه به خط ابن تيميه دربارة مسألة استواء بر عرض و مسألة خلق قرآن
ديده و آن را با عقايد شافعيه و اشعريه مخالف يافته بود، بر ضد او قيام كرد
(زرياب خوبى، ١١١). وي سرانجام بر اثر ابتلا به طاعون در مصر درگذشت (ذهبى،
٤/١٤٩).
ابن عدلان شرح مفصلى را بر مختصر المُزَنى شروع كرده بود، اما نتوانست آن
را به اتمام برساند (صفدي، ٢/١٦٩؛ اسنوي، ٢/٢٣٧). از اين اثر ناتمام نسخهاي
به خط مؤلف در دارالكتب مصر موجود است (كحاله، ٨/٢٨٨).
مآخذ: ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/
١٩٣٢م؛ ابن حجر، عسقلانى، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق/ ١٩٧٦م؛
ابن شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ابن
قاضى شهبه، ابوبكر، التاريخ، به كوشش عدنان درويش، دمشق، ١٩٧٧م؛ همو،
طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛
اسنوي، عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله جبوري، بغداد،
١٣٩١ق/١٩٧٠م؛ ذهبى، محمد، ذيول العبر، به كوشش محمد سعيد زغلول، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ زرياب خويى، عباس، بزمآورد، تهران، ١٣٦٨ش؛ سبكى، عبدالوهاب،
طبقات الشافعية الكبري، قاهره، ١٣٢٤ق؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به
كوشش هلموت ريتر، بيروت، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ عامري، يحيى، غريال الزمان، دمشق،
١٤٠٥ق؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ مقريزي، احمد،
السلوك، به كوشش محمد مصطفى زياده، قاهره، ١٩٥٨م؛ يافعى، عبدالله،
مرآةالجنان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٩ق.
محمدمهدي مؤذنجامى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا