دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٩٢
| ابن عتائقی جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٩٢ |
اِبْنِ عَتائِقى، كمالالدين عبدالرحمان بن محمد بن ابراهيم حِلّى (د بعد
از ٧٨٨ق/١٣٨٦م)، عالم و مؤلف امامى. از جزئيات زندگى وي اطلاع چندانى در
دست نيست، ليكن آثار او كه بين ٧٣٢ تا ٧٨٨ق تأليف شده است، حدود زمان
زندگى او را نشان مىدهد (نك: آقا بزرگ، الذريعة، ٣/٣٥٦، ١٤، ٢٥٩). انتسابش به
عتائق (روستايى در نزديكى حله) موجب شهرت وي به اين نام شده است. ابن
عتائقى در حله تحصيل كرده و در ٧٤٦ق سفري ٢٠ ساله به فارس و اصفهان
داشته و پس از مراجعت به عراق تا پايان عمر در نجف اقامت گزيده است
(زركلى، ٣/٣٣٠). بهاءالدين على بن عبدالحميد نجفى در السلطان المفرج و
كفعمى در المصباح دانش و منش وي را ستودهاند. از استادان وي على بن محمد
كاشانى صاحب تعريف الزبدة و از شاگردانش على بن عبدالحميد را مىشناسيم
(افندي، ٣/١٠٤- ١٠٥؛ آقابزرگ، همان، ١٤/٢٥٩-٢٦٠) و نيز از شخصى با نام زهدري
يا ابن زهدري به عنوان شيخ روايت او ياد شده است (افندي، همانجا).
آثار: ابن عتائقى داراي آثاري متعدد در زمينههاي گوناگون است. در كتابخانة
روضة حيدريه (غرويّه) حدود ٣٠ اثر از تأليفات وي نگاهداري مىشود كه از آنها
١٢ اثر به خط خود اوست (نك: عواد، ١٣٥؛ حسينى، ٤٧، جم). بجز چند مورد تمامى
آثار او شروحى است كه بر تأليفات ديگران نوشته و يا آنها را مختصر كرده
است. تنها اثر چاپى وي كتاب الناسخ و المنسوخ است كه در ١٩٧٠م در نجف به
كوشش عبدالهادي فضيلى به چاپ رسيده است. ابن عتائقى در اين كتاب، ضمن
بيان معناي نسخ و انواع آن به بررسى آيات منسوخ پرداخته است.
برخى از آثار خطى وي عبارتند از: ١. الارشاد فى معرفة مقادير الابعاد، در
هندسه. اين كتاب كه در ٧٨٨ق تأليف آن به پايان رسيده، شرح باب چهارم
از كتاب التذكرة خواجه نصيرالدين طوسى است (همو، ٥٩)؛ ٢. الا´وليات، كه
مختصر الاوائل ابوهلال عسكري است و نسخهاي از آن در كتابخانة روضة حيدريه
(غرويّه) موجود است (آقابزرگ، الذريعة، ٢/٤٨١)؛ ٣. الايضاح و التبيين در شرح
مناهج اليقين علامة حلى (حسينى، ٣٧)؛ ٤. الدر المنتخب فى لباب الادب، كه
نسخهاي از آن در كتابخانة روضة حيدريه (غرويّه) يافت مىشود (آقابزرگ،
همان، ٨/٧٤)؛ ٥. درر النقاد فى شرح الارشاد (مشكوة، ٣/٢٧١١)؛ ٦. شرح پرسشهاي
ابن ميثم از خواجه نصيرالدين طوسى (حسينى، همانجا)؛ ٧. شرح ديوان المتنبى
(همو، ٥٢)؛ ٨. شرح نهج البلاغة. در اين اثر كه معروفترين تأليف وي به شمار
مىآيد، از چند شرح نهج البلاغه همچون شرحهاي ابن ابى الحديد و ابن ميثم
بحرانى استفاده شده است (نك: ابن عتائقى، جم). نسخههايى از آن در برخى
كتابخانهها از جمله در نجف و خوي موجود است (نك: سپهسالار، ١٢٦- ١٢٨؛ حائري،
١/٤٢١-٤٢٣؛ آقابزرگ، همان، ١٤/١٣٢)؛ ٩. غرر الغرر و درر الدرر، كه مختصر
الامالى سيد مرتضى است (شورا، ٢/١٦٨؛ براي ديگر آثار وي به اين مآخذ مراجعه
شود: افندي، ٣/١٠٤- ١٠٥؛ آقابزرگ، طبقات، ١١٠؛ حسينى، جم).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعة، قرن ٨، به كوشش علينقى
منزوي، بيروت، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ ابن عتائقى، عبدالرحمان، شرح نهج البلاغة،
نسخة عكسى كتابخانة آيةالله مرعشى؛ افندي، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش
احمد حسينى، قم، ١٤٠١ق؛ حائري، محمدعلى، فهرست نسخههاي عكسى كتابخانة
آيتالله مرعشى، قم، ١٤١١ق؛ حسينى، احمد، فهرست مخطوطات خزانة الروضة
الحيدرية، نجف، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ زركلى، اعلام؛ سپهسالار، خطى؛ شورا، خطى؛ عواد،
كوركيس، خزائن الكتب القديمة فى العراق، بغداد، ١٣٦٧ق/ ١٩٤٨م؛ مشكوة، خطى.
محمد انصاري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا