دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٥٢
| ابن عابدين جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٥٢ |
اِبْنِ عابِدين، عنوان چند فقيه حنفى، كه در اواخر دوران حكومت عثمانى در
شامات مىزيستند.
محمدامين بن عمربن عبدالعزيزبن احمد بن عبدالرحيم بن محمد صلاحالدين
(١١٩٨-١٢٥٢ق/١٧٨٤-١٨٣٦م)، فقيهو پيشوايحنفيان شام. او به جهت انتساب به
جد اعلايش محمد صلاحالدين معروف به عابدين، به ابن عابدين شهرت يافت.
نسب وي را به اسماعيل فرزند امام جعفر صادق (ع) مىرسانند (نك: تيمور پاشا،
٢٥٦؛ بستانى ف ). ابن عابدين پس از حفظ قرآن، تجويد و قرائت، برخى علوم
ديگر را از شيخ سعيد حموي شيخ القرّاء دمشق فراگرفت و در اين هنگام بر مذهب
شافعى بود. آنگاه به ملازمت شاكر عَقّاد پرداخت و از وي دانش آموخت. او به
تشويق استادش از مذهب شافعى به حنفى عدول كرد و در اين مذهب شهرتى يافت
و به مرجعيت در فتوي رسيد (مردم بك، ٣٦-٣٧). پدرش بازرگان بود و براي
تجارت به هند سفر مىكرد و از آنجا براي مطالعة او كتاب مىآورد (بيطار،
٣٠(١)/١٢٧). از استادان و مشايخ او علاوه بر دو استاد مذكور مىتوان از
عبدالقادر و ابراهيم بن اسماعيل نابلسى و هبةالله بعلى شارح الاشباه و
النظائر ياد كرد (ابن عابدين،٣-٤؛ كتانى،٢/٢١٦). پسرشعلاءالدينمحمود و
برادرزادهاش احمد عابدين، عبدالغنى ميدانى، آلوسى، عارف حكمت بك، عمربن
احمد عقّاد و ديگران از او دانش آموخته يا اجازه دريافت داشتهاند (كتانى،
٢/٢١٧). وي در دمشق درگذشت و در مقبرة بابالصغير در خاك سپرده شد (مردم بك،
٣٩).
آثار چاپى: ١. ردّالمحتار على الدر المختار فى شرح تنوير الابصار، كه
حاشيهاي است بر الدر المختار حصكفى كه خود شرحى است بر تنوير الابصار غزي.
اين كتاب در ٥ جلد، نخستين بار در ١٢٤٣ق در كلكته چاپ شده است و حاشية ابن
عابدين نيز ناميده مىشود. پسرش تكملهاي بر آن افزوده و آن را به پايان
رسانده است؛ ٢. العقود الدرية فى تنقيح الفتاوي الحامدية، كه از مشهورترين
آثار ابن عابدين به شمار مىرود و در بولاق در ١٢٧٠ و ١٣٠٠ق به چاپ رسيده
است؛ ٣. عقود اللا¸لى فى الاسانيد العوالى (دمشق، ١٣٠٢ق)؛ ٤. مجموعة رسائل
ابن عابدين، مشتمل بر بيش از ٣٠ رساله (دمشق، ١٣٠١ق)؛ ٥. منحة الخالق،
حاشيه بر كتاب البحر الرائق فى شرح الدقائق، در ٨ جزء (قاهره، ١٩١٦م)؛ ٦.
نسمات الاسحار على شرح المنار المسمى بافاضة الانوار، در اصول و حاشيهاي
است بر شرح حصكفى بر كتاب المنار تأليف نسفى (استانبول، ١٣٠٠ق، قاهره،
١٣٢٨ق/١٩١٠ و ١٩٧٩م).
آثار خطى: ١. القاب الزحاف و العلل، در عروض (سيد، ١/٧٤؛ آلوارت، شم (٣ )٧١٥٧
)؛ ٢. التعليقات فى تحقيق مافى النقاية (خالدوف، شم ٤١٦١ )؛ ٣. فتح رب
الارباب بحواشى لب الالباب بشرح نبذة الاعراب. دو نسخه از اين كتاب موجود
است (ظاهريه، نحو، ٣٧٥-٣٧٦)؛ ٤. نزهة النواظر على الاشباه و النظائر (ظاهريه،
فقه، ٢/٢٤٦).
همچنين ذيل تاريخ مرادي، حاشيهاي بر تفسير بيضاوي و مطول و آثاري ديگر به
او نسبت داده شده است (بغدادي، ٢/٣٦٧- ٣٦٨).
٢. محمدبن محمدامينبن عمر، ملقب به علاءالدين (١٢٤٤- ١٣٠٦ق/١٨٢٨-١٨٨٩م)،
فقيه حنفى، از پيروان طريقت خلوتى كه عمر خود را در مناصب قضايى و علمى و
اجتماعى گذراند و در دمشق وفات يافت و در گورستان بابالصغير دفن شد (حافظ،
١/٦٣ -٦٤). او پس از كسب مقدمات در كودكى از مجلس درس پدر استفاده كرد و پس
از مرگ پدر، از علماي دمشق و مصر و حجاز چون شيخ سعيد حلبى، عبدالرحمان
كزبري، عبدالرحمان طيبى، حسن شطّى، حسن بيطار، حامد عطار، هاشم تاجى بعلى،
ابراهيم باجوري شيخ جامع ازهر، احمد دحلان مفتى شافعيان در مكه، يوسف
غزّي رئيس مدرسان در مدينه و ديگران فقه و حديث را فراگرفت. اصول طريقة
خلوتيه را از قطب زمان شيخ محمد مهدي زواوي مغربى فراگرفت (حافظ، همانجا) و
جانشين او گرديد و به دستور او به قبول مناصب دولتى در دولت عثمانى از
جمله مقام قضا در طرابلس شام تن در داد (تيمور پاشا، ٢٥٣) و در جمعيت علمى
براي گردآوري المجلة الشرعية به رياست وزير و مورخ مشهور احمد جودت پاشا، در
استانبول شركت جست (سركيس، ١/١٥٥). در زمانى كه رياست جمعيت خيريه را در
دمشق عهدهدار بود، كتابهاي موقوفه در شام - كه در دسترس مردم نبود و تنها
متوليان در اختيار داشتند - در يكجا گردآوري و نام المكتبة العمومية بر آن
نهاده شد (كرمى، ١١).
از آثار او قرة عيون الاخبار بتكملة رد المحتار على الدر المختار، از ١٢٩٠ق
تاكنون چند بار در مصر چاپ شده و الهدية العلائية لتلامذة المكاتب الابتدائية،
كه بار اول در ١٢٩٩ق در سوريه و بار دوم در ١٩٦٣م به چاپ رسيده است. از
ديگر آثار باقى ماندة او نسخهاي از كتاب معراج النجاح فى شرح نور الايضاح،
به خط مؤلف در كتابخانة ظاهريه موجود است (ظاهريه، فقه، ٢/١٨٣-١٨٤؛ در مورد
ديگر آثار او نك: حافظ، ١/٦٥).
از ديگر افراد اين خاندان احمد بن عبدالغنى بن عمربن عبدالعزيز
(١٢٣٨-١٣٠٧ق/١٨٢٣-١٨٩٠م)، محدث و فقيه حنفى صوفى مسلك نيز قابل ذكر است
(نك: تيمور پاشا، ٢٥١؛ حافظ، ١/٨٣ -٨٤). از وي چند اثر خطى با عنوانهاي رفع
الالتباس عن بغية الناس فى احكام الطهارة والانجاس (ظاهريه، فقه حنفى،
١٠/٣٩٦)؛ نثر الدرر على مولد ابن حجر (همان، تاريخ، ٢/٥٣١ -٥٣٢)، العقيدة
القلبية و چند اثر ديگر در دست است (نك: حافظ، ١/٨٤؛ تيمور پاشا، ٢٥٢).
همچنين مىتوان از ابوالخير محمد بن احمد بن عبداغنى بن عمر
(١٢٦٩-١٣٤٣ق/١٨٥٣- ١٩٢٥م)، فقيه حنفى و مفتى شام ياد كرد (نك: تيموريه،
٣/١٨٧) كه اثري با عنوان التقرير فى التكوير از او در استانبول در ١٩٠٠م به
چاپ رسيده است (در مورد ديگر آثار وي، نك: حافظ، ١/٤٠٤).
مآخذ: ابن عابدين، محمد، ردالمحتار على الدر المختار، بولاق، ١٢٧٢ق؛ بستانى
ف؛ بغدادي، هديه؛ بيطار، محمد بهجة، «مذكرات سائح فى الشرق العربى»، مجلة
المجمع العلمى العربى، دمشق ١٣٧٤ق/١٩٥٥م؛ تيمور پاشا، احمد، اعلام الفكر
الاسلامى فى العصر الحديث، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ تيموريه، فهرست؛ حافظ، محمد
مطيع و اباظة نزار، تاريخ علماء دمشق فى القرن الرابع عشر الهجري، دمشق،
١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ سيد، خطى؛ سركيس، چاپى؛ ظاهريه، خطى؛ كتانى، عبدالحى، فهرس
الفهارس، فاس، ١٣٤٧ق؛ كرمى، سعيد، «دورالكتب وفائدتها»، مجلة المجمع العلمى
العربى، دمشق، ١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ مردم بك، خليل، اعيان القرن الثالث عشر،
بيروت، ١٩٧٧م؛ نيز:
Ahlwardt; Khalidou.
عبدالامير سليم
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا