دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٣٨
| ابن طلحه، ابو سالم جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٣٨ |
اِبْنِ طَلْحه، ابوسالم كمالالدين محمد بن طلحة بن محمد بن حسن عَدَوي
قرشى (٥٨٢ -٢٧ رجب ٦٥٢ق/١١٨٦-١٢ سپتامبر ١٢٥٤م)، شاعر، قاضى و فقيه شافعى.
وي در يكى از روستاهاي نصيبين زاده شد، براي كسب دانش به نيشابور رفت و
در آنجا از مؤيد بن محمد بن على طوسى و زينب الشعريه بهره برد (ابن فوطى،
«تلخيص»، ٢٥٥- ٢٥٦؛ ذهبى، العبر، ٣/٢٦٩؛ صفدي، ٣/١٧٦) و در ٦٠٥ق/١٢٠٩م در
موصل از ابوالسعادت ابن اثير جزري استفاده كرد و بعد از مدتى در رشتههاي
متنوعى از علوم به تبحر رسيد (ابن فوطى، همان، ٢٥٥؛ جواد، ٤(٣)/١٧٩، به نقل
از نسخة خطى جامع الاصول ابن اثير). از ديگر مشايخ و استادان وي مىتوان
فتح الدين عبدالخالق بن عبدالحميد وَبَري و ابوعبدالله محمد بن حسن اخميمى
را نام برد (ابن فوطى، تلخيص، ٤(٣)/٣٦-٣٧؛ حاجى خليفه، ١/٧٣٤). از شاگردان و
راويان وي ابنفوطى، محمدبن يوسفگنجى، مجدالدينابنعديم، شهابالدين
كفري، جمالالدين ابن جوخى و عبدالمؤمن بن خلف دمياطى را مىشناسيم (نك:
گنجى، ٢٣١؛ ابن فوطى، همانجا؛ ذهبى، سير، ٢٣/٢٩٤). ابن طلحه شعر نيز مىسرود
و ابياتى از وي در الجفر الجامع، مطالب السؤول (جم) و همچنين عيون التواريخ
ابن شاكر (٢٠/٧٨) آمده است (نيز نك: ابن فوطى، «تلخيص»، ٢٥٥). او مدتى سمت
قضا در بُصري (محلى در شام) و زمانى نيز قضاي حلب را به عهده داشت
(ابوشامه، ١٨٨؛ گنجى، همانجا)؛ آنگاه خطيب دمشق گرديد، اما پس از مدتى از
مقام خود معزول شد. از آن پس به جزيره رفت و در نصيبين به امر قضا پرداخت
(ابوشامه، همانجا؛ ابن كثير، ١٣/١٨٦).
همچنين از حضور وي در ٦٤٢ق/١٢٤٤م در حلب و از رفتن وي به قاهره سخن رفته
است و گفته شده كه با ملك اشرف نيز روابط نزديكى داشت و بارها فرستادة او
به سوي ديگر حكمرانان بود (ابن فوطى، همان، ٢٥٦؛ مقريزي، ١(٢)/٣٩٦). هنگامى
كه در ٦٤٨ق در مدرسة امينية دمشق اقامت داشت، توسط ملك ناصر براي احراز
مقام وزارت دعوت شد كه وي ابتدا اين درخواست را رد كرد و اگر چه به جهت
اصرار ملك ناصر ناگزير آن را پذيرفت، اما پس از دو روز، پنهانى در حالى كه
از تمامى اموال و ثروت خود دست مىكشيد، از وزارت كناره گرفت و به تصوف
روي آورد و به علم حروف متمايل شد (ابوشامه، همانجا؛ اربلى، ١/٥٣؛ ابن
فوطى، همانجا؛ ذهبى، همان، ٢٣/٢٩٣-٢٩٤؛ اسنوي، ٢/٥٠٤؛ ابن قاضى شهبه،
٢/١٥٤). ابن طلحه در ٦٥٢ق/ ١٢٥٤م به حج رفت و پس از بازگشت در توقف
كوتاهى در دمشق رسالة قشيريه را تدريس كرد. سپس به حلب رفت و در همانجا
درگذشت و در مقادير ابراهيم خليل (ع) به خاك سپرده شد (ابوشامه، ابن
فوطى، همانجاها).
آثار:
الف - چاپى: ١- الجفر الجامع و النور الساطع، در علم حروف. اين اثر كه به
الدر المنظم فى اسم الله الاعظم نيز معروف است (حاجى خليفه، همانجا)، در
هند به چاپ رسيده است؛ ٢. العقد الفريد للملك السعيد، كه در ١٢٨٣، ١٣٠٦ و
١٣١٠ق در قاهره به چاپ رسيده است؛ ٣. مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول،
كه در ١٢٨٧ق در تهران چاپ سنگى شده و مجدداً در ١٣٨١ق در نجف به چاپ
رسيده است.
ب - خطى: ٤. ايناس الحكم من انفاس ابى الحكم، كه نسخهاي از آن در
كتابخانة بريل موجود است (لاندبرگ، شم ٤٧٣ )؛ ٥. تحصيل المرام فى تفضيل
الصلاة على الصيام، كه نسخهاي از آن در كتابخانة برلين نگهداري مىشود (نك:
I/٦٠٧ )؛ GAL, ٦. ختان النبى، كه به گفتة منجد (ص ٤١) نسخهاي از آن در
كتابخانة ظاهريه موجود است؛ ٧. قصيدة فى مدح النبى، كه منجد (ص ٣٣٦)
نسخهاي از آن را در كتابخانة ظاهريه نشان داده است؛ ٨. نفائس العناصر
لمجالس الملك الناصر، كه نسخههايى از آن در كتابخانههاي موزة بريتانيا،
توپكاپى، برلين و ولىالدين موجود است ، TS) شم ٦٩٦٨ ؛ آلوارت، شم ٨٧٧٩ ؛ ،
GAL,GAL,S,I/٨٣٩ همانجا). از ديگرآثاراو مىتوان زبدة المصنفات فى الاسماء و
الصفات، زبدة المقال فى فضائل الاصحاب و الا¸ل و مفتاح الفلاح فى اعتقاد
اهل الصلاح را بر شمرد (حاجى خليفه، ٢/٩٥٤، ١٧٦٩).
مآخذ: ابن شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، به كوشش فيصل سامر و نبيله
عبدالمنعم داوود، بغداد، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ابن طلحه، محمد، الجفر الجامع، هند،
بى تاريخ؛ همو، مطالب السؤول، نجف، ١٣٨١ق؛ ابن فوطى، عبدالرزاق، «تلخيص
مجمع الا¸داب»، به كوشش محمد عبدالقدوس قاسمى، اورينتل كالج ميگزين،
لاهور، ١٣٥٨ق/١٩٣٩م؛ شم ٥؛ همو، تلخيص مجمع الا¸داب، به كوشش عبدالعليم
خان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن كثير، البداية؛ ابوشامة مقدسى،
عبدالرحمان، الذيل على الروضتين، به كوشش محمد زاهد كوثري، قاهره، ١٣٦٦ق/
١٩٤٧م؛ اربلى، على، كشف الغبة، قم، ١٣٨١ق؛ اسنوي، عبدالرحيم، طبقات
الشافعية، به كوشش عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ جواد، مصطفى، حاشيه
بر تلخيص مجمع الا¸داب (نك: ابن فوطى در همين مآخذ)؛ حاجى خليفه، كشف؛
ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش بشار عواد معروف و محيىالدين
سرحان، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، العبر، به كوشش محمد سعيد زغلول، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش هلموت ريتر، ويسبادن،
١٣٨١ق/١٩٦١م؛ گنجى، محمد، كفاية الطالب، به كوشش محمد هادي امينى، نجف،
١٩٧٠م؛ مقريزي، احمد، السلوك، به كوشش محمد مصطفى زياده، قاهره،
١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ منجد، صلاحالدين، معجم ما الف عن رسولالله، بيروت،
١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ نيز:
Ahlwardt; GAL; GAL,S; Landberg, C., Catalogue des manuscrits arabes..., Leiden,
١٨٨٣; TS.
عبدالعزيز طباطبائى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا