دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٢٢
| ابن صيرفی، ابوبکر جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٢٢ |
اِبْنِ صِيْرَفى، ابوبكر يحيى بن محمد بن يوسف انصاري غرناطى مالكى
(٤٦٧-٥٥٧ق/١٠٧٥-١١٦٢م) كاتب، شاعر، مورخ، اديب و محدث اندلسى. تاريخ
درگذشت او را ٥٥٧ق در اوريولَه١ از توابع مُرْسيه (ابن ابار، ٢/٧٢٣) و بعضى
در حدود ٥٧٠ق در غرناطه (ابن زبير، ١٨٣؛ عنان، ١/١١٠) نوشتهاند. وي آگاه به
زبان و ادبيات عرب و تاريخ بود (ابن خطيب، الاحاطة، ٤/٤٠٧). از استادان او
ابوالحسن بن مُعيث، ابوبكر ابن العربى و ابومروان ابن بونه (ابن زبير،
همانجا) بودهاند. وي نامه نيكو مىنوشت و شعر بسيار مىسرود (همانجا). ابن
صيرفى از نويسندگان اندلسى بود كه پس از استقرار مُرابطون در آنجا، به دربار
آنان پيوست. او از منشيان ابومحمد تاشفين بن على در غرناطه بود كه وي را
در اشعارش ستوده است (ابن خطيب، همانجا). از جمله، هنگامى كه در ٥٢٨ق در
نبردي در محل البكار بر اثر شهامت امير تاشفين، شكست نيروهاي مسلمانان به
پيروزي مبدل شد، ابن صيرفى قصيدهاي در تهنيت پيروزي وي سرود و به تاشفين
عرضه داشت (عنان، ١/١٣٨-١٣٩).
به ابن صيرفى آثاري در تاريخ و ادب نسبت دادهاند. كتاب مشهور تاريخى او
را كه در احوال امراي دولت مُرابطون است، به نام تاريخ ابن الصيرافى
(حاجى خليفه، ١/٢٧٩) يا تاريخ الدولة اللمتونيّة (بغدادي، ٢/٥٢٠) يا الانوار
الجليّة (ابن سِماك، ٩٣) معروف است. نام كامل اين كتاب الانوار الجليّة فى
اخبار الدولة المُرابطيّة است (ابن خطيب، همانجا) كه ابن صيرفى در آن،
وقايع شگفت را تا ٥٣٠ ق آورده و از آن پس تا زمان نزديك به پايان عمرش
ادامه داده است (ابن زبير، همانجا؛ عنان، ١/١١٠). متأسفانه از اين كتاب
نسخهاي در دست نيست. تاريخ نگاران پس از او، مانند ابنِعذاري در البيانِ
المغرب (مثلاً: ٤/٤٩، ٥٠، ٦٠، ٧٨)، ابن خطيب در الاحاطة فى تاريخ غَرناطة و
اَعمال الاعلام و ابن سماك در الحُلل المُوَشّية در بيان وقايع و احوال
رجال اندلس زمان مرابطون از اين اثر نقل كردهاند. نقلهاي ابن خطيب (
الاحاطة، ٢/١١٩-١٢٠، اعمال الاعلام، ١٥٧- ١٦٥) از اين اثر سازگارتر با متن
الانوار الجليّة به نظر مىرسد. مثلاً او در دو اثر ياد شدهاش در پايان ذكر
احوال المعتمد علىالله ابوالقاسم محمد بن اسماعيل (٤٣١- ٤٨٨ق/ ١٠٤٠-
١٠٩٥م)، آخرين سلطان عَبّادي اشبيليه، كه ٤ سال آخر عمرش را در تبعيد در
اَعمات مراكش به سر برد، از ازدحام مردم در گرد مزار او و از قصيدة ابن
عبدالصمد در رثاي معتمد با عبارتى تقريباً همانند ياد مىكند.
اثر ديگر ابن صيرفى، كه آن نيز به زمان ما نرسيده است، تقصى الا´نباء و
سياسةالرؤساء نام دارد (ابنخطيب، الاحاطة، ٤/٤٠٧). عنان به نقل از نسخة خطى
الاحاطة عنوان اين كتاب را قصص الانبياء و سياسة الرؤساء ياد كرده است
(همانجا). دو كتاب ديگر نيز به ابن صيرفى نسبت داده شده است؛ ابراز
اللطائف و الدوريات فى قول المديون لرب الدين (بغدادي، ٢/٥٢٠).
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش فرانسيسكو كودرا، مادريد،
١٨٨٢م؛ ابن خطيب، محمد، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره،
١٩٥٥-١٩٧٧م؛ همو، اعمال الاعلام، به كوشش لوي پرووانسال، بيروت، ١٩٥٦م؛
ابن زبير، احمد، صِلة الصلة، به كوشش لوي پرووانسال، رباط، ١٩٣٧م؛ ابن
سماك، ابوالقاسم محمد، الحُلَل المُوشَية، به كوشش سهيل زكار و عبدالقادر
زعامة، دارالبيضاء، ١٩٧٩م؛ ابن عذاري، محمد، البيان المغرب، به كوشش احسان
عباس، بيروت، ١٩٦٧م؛ بغدادي، هدية؛ حاجى خليفه، كشف؛ عنان، محمد عبدالله،
عصر المرابطين و الموحدين فى المغرب و الاندلس، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م.
يوسف رحيملو
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا