دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤١٠
| ابن صفار، ابوالقاسم جلد: ٤ شماره مقاله:١٤١٠ |
اِبْنِ صَفّار، ابوالقاسم احمد بن عبدالله بن عمر غافقى (؟ ٣٧٠- ٤٢٦ق/٩٨٠-
١٠٣٥م)، رياضىدان و ستارهشناس اندلسى. او در قرطبه زاده شد و در همان شهر
پرورش يافت و نزد ابوالقاسم مسلمة بن احمد مجريطى رياضىدان و منجم مشهور
اندلسى علم آموخت (ابن صاعد، ٦٩ -٧٠؛ ابن ابى اصيبعه، ٣(١)/٦٣ -٦٤). گويند
در دانش پزشكى نيز دستى داشته و آن را از عمر بن احمد بن خلدون آموخته بود
( نامة دانشوران، ٧/١٤٩؛ فيلسوفالدوله، ١/٧٢). اندكى بعد از آشوبهاي قرطبه،
زادگاهش را ترك كرد و در شهر دانيه١ در جنوب شرقى اسپانيا بر ساحل مديترانه
كه پايتخت امير مجاهد عامري بود، اقامت گزيد و در همانجا نيز درگذشت (ابن
ابى اصيبعه، ٣(١)/٦٤؛ صفدي، ٧/١٢٢). ابن صفار تدريس رياضيات را كه در قرطبه
بدان اشتغال داشت، در دانيه نيز ادامه داد. وي از استادان طراز اول زمان
خود بود و شاگردان بسياري را آموزش داد كه از معروفترين آنان بايد از ابن
برغوث و ابن عطّار (ابن صاعد، ٧٠، ٧١) نام برد. ابوعمر بن مهدي نيز او را از
شيوخ خود برشمرده است (ابن بشكوال، ١/٤٢). وي از قاضى ابوعبدالله بن
مفرّج و ديگران روايت شنيده و نقل كرده است (همانجا). او را برادري نيز بود
محمّد نام كه در ساختن اسطرلاب مهارت تام داشت (صفدي، همانجا).
آثار باقى ماندة ابن صفار عبارتند از: ١. الزيج المختصر، زيجى كوتاه به روش
سند هند (سيد هانتا) است، بخشى از آن كه به خط عبري نوشته شده، در دست
است GAS,) )؛ VI/٢٥٠ ٢. كتاب فى العمل بالاسطرلاب (ابن ابى اصيبعه، همانجا)
كه با عباراتى موجز و نيكو نگاشته شده است. اين كتاب را عبدالله بن محمد
بن سعد بن محمد تُجيبى در ٢٥ باب تنظيم كرده است ( آلوارت، .(V/٢٣٦-٢٣٧
همچنين دو ترجمه از آن كه يكى توسط يوحناي اشپيلى٢ و ديگري به وسيلة
پلاتوي تيوليايى٣ انجام يافته، وجود دارد. متن منقح اين كتاب از سوي
ميلياس والى كروسا٤ به چاپ رسيده است ، GAS) همانجا؛ زوتر، ٢٢٥ ؛ براي
نسخههاي خطى آن نك: I/٢٥٦-٢٥٧ GAL,S, ؛ GAS,VI/٢٥٠; آلوارت، همانجا؛ كندي،
١٢٧ )؛ ٣. كتابى در ادوية مفرده كه فيلسوف الدوله آن را به ابن صفار نسبت
داده (همانجا)، امّا در منابع متقدم از آن اثر و نيزاز اشتغال ابن صفّار به
طب ياد نشده است.
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء فى طبقات الاطباء، بيروت، ١٣٧٧ق/
١٩٥٧م؛ ابن بشكوال، ابوالقاسم، الصّلة، مصر، ١٩٦٦م؛ فيلسوف الدوله ركن
الحكما، عبدالحسين، مطرح الانظار فى تراجم اطباء الاعصار و فلاسفة الامصار،
تبريز، ١٣٤٤ق؛ ابن صاعد اندلسى، طبقات الامم، به كوشش لويس شيخو اليسوعى،
بيروت، ١٩١٢م؛ صفدي، خليل بن ايبك، الوافى بالوفيات، به كوشش احسان
عباس، ويسبادن، ١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ نامة دانشوران، قم، مؤسسة مطبوعاتى دارالفكر؛
نيز:
Ahlwardt; GAL,S; GAS; Kennedy, E. S., X A Survey of Islamic Astrononmical Tables
n , Transactoins of the American Philosophical Society, Philadelphia, ١٩٥٨;
Suter, Heinrich, Die Mathematiker und Astronomen der Araber ynd ihre Werke,
Leipzig, ١٩٠٠.
علىاكبر ديانت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا