دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٠٤
| ابن صباغ، ابونصر جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٠٤ |
اِبْنِ صَبّاغ، ابونصر عبدالسيد بن محمد بغدادي (٤٠٠-٤٧٧ق/ ١٠١٠-١٠٨٤م)،
فقيه شافعى. ابوالفدا (٢/١٨٦) نام وي را يوسف ضبط كرده است. وي در بغداد
متولد شد و از افرادي چون ابوالحسين محمد ابن حسين فضل قَطّان و ابوعلى
حسن بن شاذان حديث شنيد و نزد قاضى ابوالطيب طاهر بن عبدالله طبري فقه
آموخت (ابن جوزي، ٩/١٢؛ ذهبى، سير، ١٨/٤٦٤؛ سبكى،٣/٢٣١). ابن جوزي (همانجا)
وي را همپاية ابواسحاق شيرازي، فقيه بزرگ شافعى، دانسته است. ابن عقيل
حنبلى نيز او را يكى از سه فردي دانسته كه با آنان ملاقات داشته و داراي
شرايط اجتهاد مطلق بودهاند (سبكى، همانجا). اينكه قاضى القضاة ابن ماكولا در
٤٤٤ق/١٠٥٣م شهادت وي را نافذ شمرده (ابن جوزي، ٨/١٥٤) و ابن جوزي (٩/١٢)
او را مدح كرده، بيانگر مقبوليت شخصيت او نزد ايشان است. درپى گشايش نظامية
بغداد در ١٠ ذيقعدة ٤٥٩ق/٢٣ سپتامبر ١٠٦٧ و امتناع اولية ابواسحاق شيرازي از
تدريس، ابن صباغ به عنوان نخستين مدرس نظاميه در آنجا به تدريس پرداخت
(همو، ٨/٢٤٦)، اما پس از ٢٠ روز با كوشش شاگردان ابواسحاق، وي به تدريس در
نظاميه راضى گرديد و ابن صباغ بركنار شد (همو ٨/٢٤٧). از اين تاريخ تا ١٣
شعبان ٤٦٧ق/٣ آوريل ١٠٧٥م كه به همراه مؤيد الملك فرزند نظام الملك و
ابواسحاق و ساير بزرگان در مراسم بيعت خليفه المقتدي بامرالله حضور يافت
(قلقشندي، ٢/١)، دربارة او اطلاعى در دست نيست. در ٤٧٦ق/١٠٨٣م پس از مرگ
ابواسحاق به حكم مؤيد الملك مدت كوتاهى ابوسعدِ متولى، عهدهدار تدريس در
نظاميه شد (ابن خلكان، ٣/١٣٣)، اما با دستور نظام الملك مبنى بر مقدم داشتن
ابن صباغ بر ابوسعد، تدريس در نظاميه به او واگذار شد (اسنوي، ٢/١٣١)، تا
اينكه بعد از مدتى تدريس در ٤٧٧ق به علت نابينايى وي، ابوسعد دوباره به
جاي او عهدهدار تدريس در نظاميه گرديد (همانجا). ابن صباغ به تشويق
خانوادهاش براي پس گرفتن اين مقام به قصد ديدار با نظامالملك عازم
اصفهان شد، اما نظامالملك درخواست او را نپذيرفت و دستور داد تا مدرسهاي
ديگر براي وي ساخته شود. ابن صباغ به بغداد بازگشت و ٣ روز بعد از مراجعت
(سبكى، ٢/٢٣١) درگذشت و در خانهاش در درب سلولى كرخ دفن شد، اما بعد جسد
وي به مقبرة باب حرب بغداد انتقال يافت (ابن جوزي، ٩/١٣).
ابن صباغ احتمالاً مسافرتهاي علمى نيز داشته است و نوشتهاند كه مشيخة ابن
عرفه را در اصفهان تدريس كرده است (ابن دمياطى، ١٦٣). از شاگردان مشهور وي
مىتوان از فرزندش على، ابونصر غازي، اسماعيل بن احمد معروف به ابن
سمرقندي، مؤتمن بن احمد، معروف به ساجى، ابوعلى حسن بن ابراهيم فارقى،
ابوبكر محمد بن احمد شاشى و ابومحمد قاسم بن على بصري صاحب مقامات حريري
را نام برد (ذهبى، سير، ١٨/٤٦٤؛ همو، العبر، ٢/٣٩١، ٤٣٣؛ ابن دمياطى، ٣؛ ابن
قاضى شهبه، ١/٣٢١). خطيب بغدادي با وجود اينكه به سال از وي بزرگتر بوده،
از او روايت كرده است (ابن دمياطى، ١٦٣). سبكى (٣/٢٣٢-٢٣٧) برخى از آراء
خاص وي را آورده است، از جمله اينكه او بيع باب تعليق ايجاب را (يعنى
اينكه فروشنده، ايجاب خود را منوط به قبول خريدار كند) صحيح نمىشمرده و نيز
معتقد بوده كه اگر كسى روزهاي نذر كند و شمار روزهاي آن نذر را معين
ننمايد، روزة يك روز كافى نيست و چون كمترين حد روزة شرعى ٣ روز است، بايد ٣
روز روزه بگيرد.
آثار: گرچه آثاري چون الشامل در فروع فقه شافعى، الكامل در خلاف شافعيه و
جنفيه، تذكرة العالم، الطريق السالم (ابن جوزي، ٩/١٢)، كفاية المسائل يا
السائل (ابن اثير، ١٠/١٤١؛ ابن دمياطى، همانجا) و العدة يا العمدة (ابن
خلكان، ٣/٢١٧؛ ابن قاضى شهبه، ١/٢٧٠؛ قس: سبكى، ٣/٢٣٠) به وي نسبت داده
شده و به گفتة سبكى (٣/٢٣٣) فتاوي ابن صباغ توسط برادرزادهاش جمعآوري
شده بود، اما جز الشامل و الطريق السالم از ديگر آثار وي چيزي در دست نيست.
برخى نسخههاي كتاب الشامل در كتابخانههاي توپكاپى به شمارة ٤٣٥٦ II/٦٥٢)
)، TS, ليدن ( ورهووه، )، VII/٣٢٧ دارالكتب مصر (خديويه، ٣/٢٣٤؛ سيد، ١/٣٠٥،
٣٠٦) وجود دارد و يك نسخة خطى از كتاب الطريق السالم الى الله در كتابخانة
اياصوفيا موجود است (همو، ١/١٧٢). گفتنى است كه حاجى خليفه (١/١٠٤) كتابى با
عنوان الاشعار بمعرفة اختلاف علماء الامصار را به وي نسبت داده كه در منابع
ديگر ديده نمىشود.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، المنتظم، حيدرآباد دكن،
١٣٥٩ق؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن دمياطى، احمد، المستفاد من ذيل تاريخ بغداد،
به كوشش قيصر ابوفرح، بيروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٨م؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات
الشافعية، به كوشش عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ ابوالفدا،
اسماعيل، المختصر فى اخبار البشر، بيروت، دارالمعرفة؛ اسنوي، عبدالرحيم،
طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله الجبوري، بغداد، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ حاجى
خليفه، كشف؛ خديويه، فهرست؛ ذهبى، محمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب
ارنؤوط و محمد نعيم العرقسوسى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، العبر، به كوشش
محمد سعيد بن بسيونى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية
الكبري، قاهره، ١٣٢٤ق؛ سيد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛
قلقشندي، احمد، مآثر الانافة، به كوشش عبدالستار احمد فراج، كويت، ١٩٦٤م؛
نيز: Voorhoeue. TS;
محمدهادي مؤذن جامى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا