دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٠٢
| ابن صائغ، شمس الدين جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٠٢ |
اِبْنِ صائِغ، شمسالدين محمد بن عبدالرحمان (٧٠٤-٧٧٦ق/ ١٣٠٤- ١٣٧٥م)،
نحوي، لغوي، محدث و فقيه حنفى مصري. در قاهره به دنيا آمد و ابتدا نزد شيخ
محمد مصري و پس از وي نزد شيخ تقىالدين محمد بن احمد صائغ قرائات سبع و
عشر را فراگرفت. نحو را از ابوحيان، معانى و بيان را از شيخ علاءالدين قونوي
و قاضى جلالالدين قزوينى و فقه را از قاضى برهانالدين ابراهيم بن
عبدالحق آموخت. در ٧٢٨ق به دمشق سفر كرد (ابن جزري، ٢/١٦٣) و در حلقة درس
شيخ اثيرالدين و شيخ شهابالدين ابن مرحّل شركت كرد (صفدي، ٣/٢٤٤) و از
دَبُّوسى، حجّار، مَزّي و برزالى و ديگران حديث شنيد و در علوم مختلف سرآمد
اقران شد و رياست تدريس علوم نحو و قرائت را در مسجد جامع اموي دمشق به
عهده گرفت (ابن جزري، همانجا؛ سيوطى، ١/١٥٥). وي پس از مدتى بار ديگر به
قاهره بازگشت و در مسجد جامع ابن طولون به تدريس مشغول شد (ابن حجر،
الدرر، ٥/٢٤٩) و درس او سخت مورد استقبال قرار گرفت. در ٧٦٩ق/١٣٦٨م شاگرد
مشهورش ابن جزري ناچار شد به سبب گرفتاريهاي فراوان استاد در درسهاي
شبانگاهى او شركت جويد و به همين ترتيب بود كه قرآن را با قرائت سبع و عشر
نزد استاد خواند. شيخ عمر خفاف نيز از جمله كسانى بود كه شب هنگام در درس
حاضر مىشد (ابن جزري، ٢/١٦٤). ابن لبان (همو، ٢/١٦٣) و جمال بن ظهيره و
عبدالرحمان بن جماعه را نيز در شمار شاگردان او ذكر كردهاند (سيوطى، ١/١٥٦).
وي در آغاز به شعر و ادب توجهى نداشت، اما معاشرت با صفدي، تمايل او را به
شعر برانگيخت و به گفتة صفدي (همانجا) از آن پس اندك اندك به سرودن شعر
پرداخت و در آن چندان مهارت يافت كه در شمار اديبان و شاعران عصر خود
درآمد. از اشعار وي مجموعاً ٢٩ بيت موجود است (همو، ٣/٢٤٤- ٢٤٥؛ تميمى، ٧٦٤،
٧٦٥). اين اشعار كه در قالب غزل و پند و اندرز سروده شده، نمايانگر پارهاي
از خصوصيات شعر عصر انحطاط نيز هست. معاشرت ابن صائغ با صفدي مدتها ادامه
داشت و مىدانيم كه وي در ٧٣٧ق شماري از سرودههاي خود را براي صفدي خواند
(صفدي، ٣/٢٤٤). وي همچنين با شيخ جمالالدين عبدالرحيم اسنوي، شيخ شافعى
ملاقات كرد (ابن جزري، ٢/١٦٤) و علاوه بر اينان با دولتمردان روزگار خود نيز
معاشرت داشت (تميمى، ٧٦٤). ابن صائغ مدتى در مصر رياست دارالعدل و در ٧٧٣ق
منصب قضاي لشكر را برعهده گرفت (ابن جزري، همانجا؛ ابن حجر، انباء الغمر،
١/١٣٨).
مرگ او در ١٣ شعبان ٧٧٦ق (ابن جزري، همانجا) يا به گفتة ابن تغري بردي
(١١/١٣٨) در ١٢ شعبان٧٧٧ق در قاهره اتفاق افتاد و به قول سيوطى (١/١٥٦)
ميراث كلانى از خود به جاي گذاشت.
آثار و مصنفّات وي كه نسخههاي آنها در كتابخانههاي مختلف موجود است
عبارتند از: ١. الرقم على البُردة يا شرح قصيدة البردة، در دارالكتب (سيد،
١/٤٣٩)، وين (فلوگل، )، I/٤٦٨ ملّى بلغار (درويش، ٢/٢٥٢)، ملى تبريز (ملى
تبريز، ٢/٨٩٥)، لايپزيگ (فولرس، ١٦٩ )؛ ٢. شعري دربارة صيد، در برلين (
آلوارت، )؛ VII/٨٠ ٣. المرقاة فى اعراب لااله الاالله، در دارالكتب (خديويه،
٧(٢)/٦٣١ -٦٣٢؛ GAL,S )؛ II/٢١ ٤. المنهج القويم فدي القرآن العظيم، در برلين
( آلوارت، )؛ IV/١٤٠ ٥. الوضع الباهر فى رفع افعل الظاهر، در كوپريلى
(كوپريلى، ٢/١٤٨).
آثار ديگري نيز به اومنسوب است كه عبارتند از: اِحكام الراي فى اَحكام
اذلاي؛ نتايج الافكار؛ نشر العبير فى اقامة الظاهر موضع الضمير (حاجى خليفه،
١/١٨، ٢/١٩٢٤، ١٩٥٢)؛ شرح المشارق، در حديث كه ابن حجر آن را در ٦ مجلد ديده
و گفته است داراي مباحث ظريفى است؛ الثمر الجنى فى الادب السنى؛ الغمز
على الكنز؛ المبانى فى المعانى، الاستدراك على المغنى (ابن حجر، انباء
الغمر، ١/١٣٨)؛ شرح الفية ابن مالك؛ التذكرة، در چندين جلد (همو، الدرر،
٥/٢٤٩)؛ التعليقة فى المسائل الدقيقة؛ مجمع الفرائد و منبع الفوائد، در ١٧ جلد
(ابن قطلوبغا، ٦٤)؛ اختراع الفهوم لاجتماع العلوم؛ روض الافهام فى اقسام
الاستفهام (سيوطى، ١/١٥٥).
مآخذ: ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ.
برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/١٩٣٣م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، انباءالغمر، حيدرآباد
دكن، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ همو، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ ابن
قطلويغا، قاسم، تاج التراجم، بغداد، ١٩٦٢م؛ تميمى، تقىالدين، التراجم
السنية فى اخبار الحنفية، نسخة عكسى موجود در مركز؛ حاجى خليفه، كشف؛ خديويه،
فهرست؛ درويش، عدنان، فهرس المخطوطات العربية المحفوظة فى المكتبة الشعبية
بصوفية، دمشق، مطبعة جامع دمشق؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛ سيد، خطى؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات،
به كوشش هلموت ريتر، بيروت، ١٩٦١م؛ كوپريلى، خطى؛ ملى تبريز، خطى؛ نيز:
Ahlwardt; Fl O gel, Gustav, Die arabischen, persischen, t O rkischen
Handschrifterl... zu Wien, Wien, ١٨٦٥-١٨٦٧; GAL, S; Vollers, K., Katalog der
islamischen,christlich-orientalischen... Handschriften, Leipzig, ١٩٠٦.
عنايتالله فاتحىنژاد
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا