دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٦٤
| ابن شاهين جلد: ٤ شماره مقاله:١٣٦٤ |
اِبْنِ شاهين، ابوحفص عمر بن احمد بن عثمان، ملقب به واعظ (صفر ٢٩٧- ذيحجة
٣٨٥/ نوامبر ٩٠٩- ژانوية ٩٩٦)، محدث و رجالى بغداد. اصل وي از مرورود خراسان
بود (خطيب بغدادي، ١١/٢٦٥؛ قس: ابن شاهين، فضائل، ٢٥). او از ١١ سالگى در
بغداد به استماع حديث پرداخت (ابن شاهين، همان، ٤٠؛ خطيب بغدادي، همانجا)
و پس از ٣٣٠ق براي استماع از محدثان دمشق به آن شهر رفت (ذهبى، ١٦/٤٣٢).
وي سفرهايى نيز به بصره، فارس و مصر داشته است (ابن شاهين، همان، ٣٣، ٤٦؛
ابن ماكولا، ٤/٢٩١؛ ابن تغري بردي، ٤/١٧٢). از جملة مهمترين مشايخ ابن
شاهين در حديث مىتوان از ابوبكر بن ابى داوود، ابوالقاسم بغوي و محمد بن
محمد باغندي نام برد (نك: ابن شاهين، همان، جم؛ خطيب بغدادي، همانجا).
او در قرائت نيز از ابن ابى داوود، ابن مجاهد، ابوبكر نقاش و احمد ابن مسعود
زهري بهره جست (ابن جزري، ١/٥٨٨). خطيب بغدادي (١١/٢٦٧) يادآور شده كه
ابن شاهين نخستين بار در ٣٣٢ق در بصره حديث گفته است. برخى از رجال
شناسان بر وثاقت ابن شاهين در نقل حديث تصريح كردهاند (نك: ابن ماكولا،
همانجا؛ خطيب بغدادي، ١١/٢٦٧- ٢٦٨). ذهبى (١٦/٤٣٤) معتقد است كه ابن شاهين
به غوامض و مشكلات حديث احاطه نداشت و جمعى از اهل حديث سهلانگاري و
اشتباهات وي را گوشزد كردهاند (نك: خطيب بغدادي، همانجا). در منابع اشاره
شده كه وي دانش چندانى در فقه نداشته است (خطيب بغدادي، ١١/٢٦٧؛ ابن
جوزي، ١١٦).
راويان بسياري از جمله پسرش عبيدالله بن عمر، محمد بن ابى الفوارس، هلال
بن محمد حفار، احمد بن محمد بَرْقانى و ابوسعد مالينى از او استماع حديث
كردهاند (خطيب بغدادي، ١١/٢٦٥؛ ذهبى، ١٦/٤٣٢) و حسين بن على طناجيري از وي
قرائت آموخته است (ابن جزري، ١/٥٨٨).
بنابر نقل خطيب بغدادي (١١/٢٦٨) او در بغداد وفات يافت و در باب حرب كنار
قبر احمد بن حنبل مدفون شد.
آثار: ابن شاهين داراي آثار بسياري بوده كه شمار آنها را تا ٣٣٠ عنوان ذكر
كردهاند (خطيب بغدادي، ١١/٢٦٧).
الف - چاپى: ١. تاريخ اسماء التقات ممن نقل عنهم العلم، اين كتاب به
كوشش عبدالمعطى امين قلعحى در بيروت (١٤٠٦ق/١٩٨٦م) به چاپ رسيده است.
مؤلف در اين كتاب بيش از هر چيز به اقوال يحيى بن معين و احمد بن حنبل
استناد جسته است. در اين اثر گاه از رجال ضعيف نيز ذكري به ميان آمده
است (مثلاً ص ٢٨٢). ابن حجر در سراسر كتاب تهذيب التهذيب آراء رجالى ابن
شاهين را مورد توجه قرار داده است؛ ٢. فضائل فاطمة الزهراء (ع)، اين اثر كه
شامل ٣٧ حديث در فضايل حضرت زهرا(ع) است، به كوشش محمد سعيد طريحى در
بيروت (١٤٠٥ق/١٩٨٦٥م) به چاپ رسيده است.
ب - خطى: ١. امالى ابن شاهين، كه قسمتهايى از آن در كتابخانة ظاهريه
نگهداري مىشود ( فهرس، ٤٢٧-٤٣٠، ٥٤١ -٥٤٣، ٥٤٧ - ٥٥٠)؛ ٢. شرح مذاهب اهل
السنة (ظاهريه، ١/٢٠٤-٢٠٦)؛ ٣. ما اجتمع عندي من الاحاديث التى بينى و بين
رسولالله(ص) اربعة رجال ( فهرس، ٥٦٩ -٥٧٢)؛ ٤. ناسخ الحديث و منسوخه، كه
نسخههايى از آن در كتابخانة پاريس ( دوسلان، شم و ساير كتابخانههاي جهان
(نك: I/٢٠٩-٢١٠ موجود است (براي ديگر آثار نك: فهرس، جم؛ ظاهريه، ١/٣٣٢-٣٣٣؛
ابن جوزي، همانجا؛ ابن حجر، الاصابة، ١/٢، جم؛ همو، لسان، ٦/٢٨٤؛ زركلى،
٥/٤٠).
مآخذ: ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ.
برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، تلبيس ابليس، قاهره،
١٣٦٨ق؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، الاصابة، به كوشش محمد سعيد زغلول، بيروت،
دارالكتب العلمية؛ همو، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩-١٣٣١ق؛ ابن شاهين،
عمر، تاريخ اسماء الثقات، به كوشش عبدالمعطى امين قلعجى، بيروت، ١٤٠٦ق/
١٩٨٦م؛ همو، فضائل فاطمة الزهراء(ع)، به كوشش محمد سعيد طريحى، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن ماكولا، على، الاكمال، حيدرآباد دكن، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ حاجى
خليفه، كشف؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ ذهبى، محمد،
سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و اكرم البوشى، بيروت، ١٤٠٤ق/
١٩٨٤م؛ زركلى، اعلام؛ ظاهريه، خطى (مجاميع)؛ فهرس مجاميع المدرسة العمرية،
به كوشش ياسين محمد سوّاس، كويت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ نيز GAS. Slane; De
علىاكبر ضيائى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا