شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٩٦ - فصل دوّم در درجات و مراتب زهد است

مقامات انسانيّت را بيان مى‌فرمودند، و عارف به مقامات نفس و اسلوب كلمات اهل اللَّه براى كشف مرادات آنها اين نكته را بايد در نظر داشته باشد تا جمع شتات كلمات اولياء و انبياء- عليهم السلام- در اين ابواب بشود.

درجه دوّم زهدِ خاصه است. و آن عبارت است از اعراض از مشتهيات حيوانى و لذايذ شهوانى براى رسيدن به مقامات عقلانى و مدارج انسانى. و اين درجه، از علم و ايمانِ به بعض مراتب عاليه از عالمِ آخرت پيدا شود كه به واسطه آن علم و ايمان، مشتهيات حيوانى و لذّات جسمانى در نظر، محقَّر و كوچك شود، و اين مبدأ اعراض و منشأ انصراف نفس از آنها شود.

و لذّات عقليّه روحانيّه و ادراكات مرسله مجرده، گرچه مورد اعتناء فلاسفه و اعاظم از ارباب علم و دانش هميشه بوده و فيلسوف بزرگ عظيم الشأن ارسطوطاليس، معلم اوّل، در اين باب اهميت بسيار داده‌ [١]، ولى اين درجه نيز نزد اصحاب معرفت و ايقان و ارباب حقيقت و عرفان معَلَّل است. و چون اين اعراض براى لذّت است- گرچه لذّت روحانى-، قدم نفسانى در كار است و آن زهد حقيقى نيست، بلكه ترك شهوت و لذّت است براى شهوت و لذّت.

درجه سوّم زهدِ اخصِّ خواص است. و آن عبارت است از اعراض لذّات روحانى و ترك مشتهيات عقلانى براى رسيدن به مشاهده جمال جميل الهى و وصول به حقايق معارف ربّانى. و اين اوّل مقامات اولياء و محبّين است و از مراتب عاليه زهد است، پس زهد حقيقى صاحب اين مقام را به حسب اوّل مرتبه، حاصل شود. و زهدِ حقيقى عبارت است از ترك غير خدا براى خدا.

و پس از اين مقام، اوّل مراتب فنا براى سالك دست دهد كه آن عبارت است‌

[١] اثُولوجيا (چاپ شده در فلوطين عند العرب)، ص ٥٦، ميمر ٤ و ص ٨٤، ميمر ٧.