شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٠ - مقاله سوم در شمهاى از خصايص و صفات اين دو حقيقت عقليه و جهليه، به حسب آنچه در اين حديث شريف به آن اشاره فرموده

سوم از خصايص عقل، آن است كه مخلوق از يمين عرش است و در متعلَّق اين جارّ، چند احتمال است:

يكى آن كه [متعَلَّق‌] كلمه «خَلَقَ» فى قوله:

«خَلَقَ الْعَقْلَ»

باشد، و معنى چنين شود كه: خلق فرمود عقل را از يمين عرش، و جمله حاليه:

«وَ هُوَ أوَّلُ خَلْقٍ»

متوسّط بين جارّ و مجرور باشد. و اين توجيه به نظر نويسنده، اقرب است و پس از اين، وجهِ آن معلوم خواهد شد.

ديگر آن كه متعلِّق به‌

«أوَّلُ خَلْقٍ»

باشد، در صورتى كه مراد از روحانيّين جمله مجرّدات عقليّه و غير آن باشد؛ يعنى اوّل خلق از يمين عرش است، از جمله روحانيين.

سوم آن كه متعلِّق به «روحانيّين» باشد؛ يعنى اوّل خلق از روحانيّين، كه آن روحانيّين همه از يمين عرشند. و در اين صورت، مراد از روحانيّينْ عالم عقلى است. و اين دو احتمال را بعضى از بزرگان ذكر فرموده‌اند. [١]

و بايد دانست كه عرش را اطلاقات يا مصاديقى است كه به بعض آن در روايات شريفه تصريح شده‌ [٢] و بعض آن در لسان اهل معرفت است؛ مثل: جسم كلّ محيط [٣] يا مجموع عالم‌

« الْعَرْشُ في وَجْهٍ: هُوَ جُمْلَةُ الْخَلْقِ ... وَ في وَجْهٍ آخَرَ: هُوَ الْعِلْمُ الَّذي أطْلَعَ اللّهُ عَلَيْهِ أنبِياءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ حُجَجَهُ ...» [٤] يا علم‌ [٥] يا علم مفاض به انبياء و

[١] شرح اصول الكافي، صدر المتألّهين شيرازى، ج ١، ص ٤٠٠.

[٢] اصول كافى، ج ١، ص ١٠٠، كتاب التوحيد، باب ٢٠؛ توحيد صدوق (ره)، ص ٣٢١، باب ٥٠.

[٣] تفسير صافى، فيض كاشانى (ره)، ج ٢، ص ٢٠٤.

[٤] هر سه معنى مأخوذ از فرمايش امام صادق (عليه السلام) در معنى عرش، كه فرمودند:

«الْعَرْشُ في وَجْهٍ: هُوَ جُمْلَةُ الْخَلْقِ ... وَ في وَجْهٍ آخَرَ: هُوَ الْعِلْمُ الَّذي أطْلَعَ اللّهُ عَلَيْهِ أنبِياءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ حُجَجَهُ ...»

(عرش به يك وجه، مجموع عالم و تمامى آفريدگان است، و به وجه ديگر عرش، علمى است كه خداوند، انبياء و پيامبران و حُجج خود را بر آن آگاه و مطَّلع ساخته است).

[٥] همان. (معاني الأخبار، ص ٢٩، باب معنى العرش و الكرسى، ح ١).