شرح حديث« جنود عقل و جهل»

(١)

پيشگفتار

٣ ص

مقاله اولى در نقل لفظ حديث شريف است تَيَمُّناً وَ تَبَرُّكاً

مقاله دوّم در بيان شمّهاى از حقيقت عقل و جهل و بيان مراد حديث شريف

٢١ ص

(٦)

مقاله سوم در شمهاى از خصايص و صفات اين دو حقيقت عقليه و جهليه، به حسب آنچه در اين حديث شريف به آن اشاره فرموده

توجيه ديگر در معنى اجاج

٣٤ ص

(٩)

حكمة الهيّة در بيان سرّ آنكه عقل به نور حق نسبت داده شده و جهل به بحر اجاج

٣٥ ص

(١٠)

مقاله چهارم در بيان شمهاى از حقيقت اقبال و ادبار عقل و جهل كلّى و جزئى

٣٩ ص

(١١)

در توجيه ديگر از اقبال و ادبار عقل است

٤١ ص

(١٢)

تنبيه شريف و تحقيق لطيف بيان تفاوت بين ادبار عقل و جهل است

٤٥ ص

(١٣)

لطيفةٌ عرفانيةٌ و حقيقةٌ إيمانيةٌ

٥٠ ص

(١٤)

مقاله پنجم در شرح اجمالى از بعض الفاظ حديث شريف

مقاله ششم در بيان و شرح جنود عقل و جهل از بعض وجوه، كه مقصود از تحرير اين رساله است، نه از جميع وجوه

٧٣ ص

(١٧)

مقصد اوّل در بيان «خير» و «شر»

٧٥ ص

(١٨)

فصل اوّل مقصود از خير و شر

٧٥ ص

(١٩)

فصل دوّم در توضيح و تشريح اين مقصود است

٧٨ ص

(٢٠)

فصل سوّم در بيان آنكه، فطرت مخموره بىحجاب وزير عقل و مبدأ خيرات است و خود خير است، و فطرت محجوبه به طبيعت وزير جهل و مبدأ شرور و خود شرّ است

٨٠ ص

(٢١)

فصل چهارم ضرورت اصلاح نفس

٨٣ ص

(٢٢)

مقصد دوم در بيان «ايمان» و «كفر» است

٨٧ ص

(٢٣)

فصل اوّل مقصود از ايمان

٨٧ ص

(٢٤)

فصل دوّم در توضيح و تتميم اين مطلب است

٨٩ ص

(٢٥)

فصل سوم در استشهاد براى اين مقصد به دليل نقلى

٩١ ص

(٢٦)

فصل چهارم در بيان آنكه ايمان بر طبق فطرت است و كفر خارج از طريقه فطرت است

٩٨ ص

(٢٧)

فصل پنجم راه تحصيل ايمان

١٠٣ ص

(٢٨)

مقصد سوم در بيان «تصديق» و ضد آن است كه «جحود» است

١١٣ ص

(٢٩)

فصل اول مقصود از تصديق و جحود

١١٣ ص

(٣٠)

فصل دوم اصلاح نفس از جحود

١١٨ ص

(٣١)

مقصد چهارم در «رجاء» و ضد آن است كه «قنوط» است

١٢٩ ص

(٣٢)

فصل اول در بيان آنكه رجاء و اميدوارى از جنود عقل است، و قنوط و نااميدى از جنود جهل و ابليس است

١٢٩ ص

(٣٣)

فصل دوم در بيان فرق ما بين رجاء و غرور است

١٣١ ص

(٣٤)

فصل سوم در فرق ميان خوف، كه از جنود عقل و رحمان است، و ميان قنوط، كه از جنود جهل و شيطان است

١٣٧ ص

(٣٥)

فصل چهارم در كيفيت جمع بين خوف و رجا است

١٤٢ ص

(٣٦)

مقصد پنجم در بيان «عدل» و ضد آن است كه «جور» است

١٤٧ ص

(٣٧)

فصل اول مقصود از عدالت و جور

١٤٧ ص

(٣٨)

فصل دوّم عدالت و جور در كتب اخلاقيّه

١٥١ ص

(٣٩)

فصل سوّم در تحصيل فضيلت عدالت

١٥٣ ص

(٤٠)

مقصد ششم در «رضا» و ضد آن است كه «سخط» است

١٦١ ص

(٤١)

فصل اول مقصود از رضا و سخط

١٦١ ص

(٤٢)

فصل دوم در بيان آنكه رضا از جنود عقل و لازمه فطرت مخموره است؛ چنانچه سخط از جنود جهل و لازمه فطرت محجوبه است

١٦٤ ص

(٤٣)

فصل سوم در بيان مراتب رضا است

١٦٦ ص

(٤٤)

فصل چهارم مبادى مقام رضا

١٧٠ ص

(٤٥)

فصل پنجم در بيان ابتلاء مؤمنين

١٧٢ ص

(٤٦)

فصل ششم در فضيلت رضا و ذم سخط از طريق نقل

١٧٥ ص

(٤٧)

مقصد هفتم در «شكر» و ضد آن است كه «كفران» است

١٨١ ص

(٤٨)

فصل اول در معنى شكر است

١٨١ ص

(٤٩)

فصل دوم در مراتب شكر

١٨٢ ص

(٥٠)

فصل سوم در بيان آنكه شكر از جنود عقل و لازمه فطرت مخموره است، چنانچه كفران از جنود جهل و لازمه فطرت محجوبه است

١٨٥ ص

(٥١)

فصل چهارم در نقل بعض احاديث شريفه در اين باب

١٨٨ ص

(٥٢)

مقصد هشتم در «طمع» و ضد آن است كه «يأس» است

١٩٣ ص

(٥٣)

فصل اوّل مقصود از طمع و يأس

١٩٣ ص

(٥٤)

فصل دوم در بيان تأثير طمع و يأس

١٩٥ ص

(٥٥)

مقصد نهم در «توكل» است، و ضد آن كه «حرص» است

١٩٩ ص

(٥٦)

فصل اوّل در بيان معنى توكل است

١٩٩ ص

(٥٧)

فصل دوم در اركان توكل است

٢٠٠ ص

(٥٨)

فصل سوم در تعقيب اين باب و موعظت اولو الألباب است

٢٠٦ ص

(٥٩)

فصل چهارم در معرفت بعض مراتب و درجات توكل است

٢١٢ ص

(٦٠)

فصل پنجم در بيان آنكه توكل از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است، و اشاره به معنى حرص و اين كه از جنود جهل و ابليس و از لوازم فطرت محجوبه است

٢١٥ ص

(٦١)

فصل ششم در مدح توكّل و ذمّ حرص از طريق نقل

مقصد دهم و يازدهم در «رأفت» و «رحمت» و ضد آنها است كه «قسوت» و «غضب» و است

٢٢٩ ص

(٦٤)

فصل اوّل مقصود از رأفت و قسوت

٢٢٩ ص

(٦٥)

فصل دوم در بيان تأثير رأفت

٢٣٢ ص

(٦٦)

فصل سوم فرق ميان قساوت و غضب

٢٣٧ ص

(٦٧)

فصل چهارم در بيان آنكه رأفت از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است

٢٤٠ ص

(٦٨)

فصل پنجم در بيان ثمرات قوّه غضبيه

٢٤١ ص

(٦٩)

فصل ششم در بيان انحراف قوّه غضبيّه

٢٤٤ ص

(٧٠)

فصل هفتم در ذكر جمله اى از احاديث شريفه در اين باب

٢٤٦ ص

(٧١)

فصل هشتم در ذكر مختصرى براى علاج غضب

٢٥٠ ص

(٧٢)

فصل نهم در ذكر علاج غضب، در حال سكونت نفس به قلع مادّه آن، و علاج اسباب مهيّجه آن

٢٥٣ ص

(٧٣)

مقصد دوازدهم در «علم» است و ضد آن كه «جهل» است

٢٥٧ ص

(٧٤)

فصل اوّل مقصود از علم و جهل

٢٥٧ ص

(٧٥)

فصل دوّم در بيان آنكه علم از افضل فضايل است

٢٥٩ ص

(٧٦)

فصل سوّم در بيان آنكه علم، از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است و جهل، از لوازم فطرت محجوبه و از جنود ابليس است

٢٦١ ص

(٧٧)

فصل چهارم در ذكر شمّه مختصرى در فضايل علم از طريق نقل

٢٦٣ ص

(٧٨)

مقصد سيزدهم در «فهم» است و ضد آن كه «حُمْق» است

٢٦٩ ص

(٧٩)

فصل اوّل مقصود از فهم و حمق

٢٦٩ ص

(٨٠)

فصل دوّم در تعقيب اين مقصد و موعظت در اين باب

٢٧١ ص

(٨١)

فصل سوّم در بيان آنكه «فهم» از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است، و «حمق» از لوازم فطرت محجوبه و از جنود جهل است

٢٧٤ ص

(٨٢)

مقصد چهاردهم در «عفت» است و ضد آن «هتك» است

٢٧٧ ص

(٨٣)

فصل اوّل در بيان معنى عفّت است

فصل دوّم در بيان ثمرات قوّه شهويّه

٢٧٩ ص

(٨٦)

فصل سوّم در بيان تأثير اعمال در قلب

٢٨١ ص

(٨٧)

فصل چهارم موعظت براى اصلاح نفس

٢٨٥ ص

(٨٨)

فصل پنجم در ذكر بعضى روايات در فضيلت عفّت

٢٨٩ ص

(٨٩)

مقصد پانزدهم در «زهد» است و ضد آن كه «رغبت» است

٢٩٣ ص

(٩٠)

فصل اول در معنى زهد و رغبت است

٢٩٣ ص

(٩١)

فصل دوّم در درجات و مراتب زهد است

٢٩٤ ص

(٩٢)

فصل سوّم در بيان منزلت زهد نسبت به مقام سلوك انسانيّت و كمال روحانيّت

٢٩٧ ص

(٩٣)

فصل چهارم در بيان آنكه رغبت به دنيا موجب احتجاب از حق است

٣٠٠ ص

(٩٤)

فصل پنجم در بيان آنكه «زهد» از فطريات و لوازم فطرت مخموره است، و «رغبت» از لوازم احتجاب فطرت است

٣٠٢ ص

(٩٥)

فصل ششم در استشهاد به ادلّه نقليّه، در اين باب

مقصد شانزدهم در «رفق» و ضدّ آن است كه «خرق» است

٣١٣ ص

(٩٨)

فصل اوّل در بيان معنى رفق و خرق

٣١٣ ص

(٩٩)

فصل دوّم در بيان دخالت رفق در امور انسان

٣١٥ ص

(١٠٠)

فصل سوّم در بيان آنكه «رفق» و «مدارا» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است، و «خرق» و «عنف» از جنود جهل و ابليس و از لوازم فطرت محجوبه است

٣١٨ ص

(١٠١)

فصل چهارم در ذكر بعض از اخبار شريفه در اين باب و بيان اجمالى آنها

٣٢٠ ص

(١٠٢)

مقصد هفدهم در «رهبت» است و ضد آن «جرئت» است

٣٢٥ ص

(١٠٣)

فصل اوّل در بيان معنى رهبت

٣٢٥ ص

(١٠٤)

فصل دوّم در بيان اختلاف درجات خوف است

٣٢٦ ص

(١٠٥)

فصل سوّم در بيان آنكه خوف و رهبت از فطريات مخموره و جنود عقل و رحمان است، و جرئت از احتجاب فطرت و جنود جهل و شيطان است

٣٢٩ ص

(١٠٦)

مقصد هيجدهم در «تواضع» است و ضدِّ آن «كبر» است

٣٣٣ ص

(١٠٧)

فصل اوّل در معنى تواضع و كبر است

٣٣٣ ص

(١٠٨)

فصل دوّم در بيان درجات تواضع و تكبر است

٣٣٤ ص

(١٠٩)

فصل سوّم شرح صدر و ضيق صدر

٣٣٦ ص

(١١٠)

فصل چهارم موعظت در اين باب

٣٣٩ ص

(١١١)

فصل پنجم در شمّه اى از احاديث شريفه در اين باب

٣٤٦ ص

(١١٢)

فصل ششم در شمّه اى از احاديث درباره تكبُّر

٣٥٠ ص

(١١٣)

فصل هفتم در بيان آنكه «تواضع» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است، و «تكبّر» از جنود جهل و از لوازم فطرت محجوبه است

٣٥٣ ص

(١١٤)

مقصد نوزدهم در «تُؤَدَه» و ضد آن است كه «تسرّع» است

٣٥٧ ص

(١١٥)

فصل اوّل در بيان آنكه تؤده و تسرّع از صفات ظاهره و باطنه است

٣٥٧ ص

(١١٦)

فصل دوّم در بيان مقصود از تؤده و تسرّع

٣٥٩ ص

(١١٧)

فصل سوّم در بيان آنكه تأنّى و تثبُّت از فطريات مخموره و از جنود عقل است، و تسرّع و شتابزدگى و بىثباتى و بىقرارى از جنود جهل و ابليس و از فطريات محجوبه است

٣٦٢ ص

(١١٨)

مقصد بيستم در «حلم» است و ضد آن كه «سَفَه» است

٣٦٧ ص

(١١٩)

فصل اوّل در بيان معنى حلم و سفه

٣٦٧ ص

(١٢٠)

فصل دوّم در بيان ثمرات قوّه غضبيّه

٣٦٨ ص

(١٢١)

فصل سوّم در بيان خطرات انحراف قوّه غضبيّه

٣٧٠ ص

(١٢٢)

فصل چهارم در بيان علاج غضب در حال فَوَران آن

٣٧٥ ص

(١٢٣)

فصل پنجم در علاج اساسى سفه و افراط غضب به علاج اسباب مهيِّجه آن

٣٧٧ ص

(١٢٤)

فصل ششم در بيان تحصيل ملكه حلم است

٣٧٩ ص

(١٢٥)

فصل هفتم در ذكر فضايل حلم از طريق منقول

٣٨٢ ص

(١٢٦)

مقصد بيست و يكم در «صَمت» است، و ضد آن كه «هَذَر» است

٣٨٥ ص

(١٢٧)

فصل اوّل در بيان فوائد صمت است

٣٨٥ ص

(١٢٨)

فصل دوّم در بيان زيانهاى هذر و هذيان و اشتغال به كلام باطل و لغو، و سخنان بيهوده بىفائده

٣٨٨ ص

(١٢٩)

فصل سوّم در ذكر فضايل «صمت» و عيوب «هَذَر» از طريق نقل

٣٩١ ص

(١٣٠)

فصل چهارم در بيان آنكه «صمت» به آن معنى كه مقصود در اين حديث است، از جنود عقل و لازمه فطرت مخموره است؛ و «هَذَر» و هذيان از جنود جهل و ابليس و از فطريات محجوبه است

٣٩٥ ص

(١٣١)

مقصد بيست و دوّم در «استسلام» است، و ضد آن «استكبار» است

٣٩٧ ص

(١٣٢)

فصل اوّل مقصود از استسلام و استكبار

٣٩٧ ص

(١٣٣)

فصل دوّم در بيان آنكه استسلام از جنود عقل و استكبار از جنود جهل است

٣٩٨ ص

(١٣٤)

مقصد بيست و سوّم در «تسليم» و ضد آن است كه «شك» است

٤٠١ ص

(١٣٥)

فصل اوّل مقصود از تسليم و شك

٤٠١ ص

(١٣٦)

فصل دوّم در بيان فوائد تسليم

٤٠٢ ص

(١٣٧)

فصل سوّم در بيان آنكه «تسليم» از جنود عقل و رحمان است و لازمه فطرت مخموره است، و ضد آن از جنودِ جهل و لازمه فطرت محجوبه است

٤٠٤ ص

(١٣٨)

مقصد بيست و چهارم در «صبر» و ضد آن است كه «جزع» است

٤٠٩ ص

(١٣٩)

فصل اوّل مقصود از صبر و جزع

٤٠٩ ص

(١٤٠)

فصل دوّم در بيان مراتب صبر است

٤١١ ص

(١٤١)

فصل سوّم در بعض مراتب صبر، كه مخصوص به اهل سلوك و كُمَّل اولياء است

٤١٧ ص

(١٤٢)

فصل چهارم در بيان آنكه «صبر» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است، و «جزع» و بىتابى از جنود جهل و لوازم فطرت محجوبه است

٤٢٠ ص

(١٤٣)

فصل پنجم در بيان احاديث در اين باب

٤٢١ ص

(١٤٤)

مقصد بيست و پنجم در «صفح» و ضد آن است كه «انتقام» است

٤٢٥ ص

(١٤٥)

فصل اوّل در بيان ثمرات صفح و مضرّات انتقام

٤٢٥ ص

(١٤٦)

فصل دوّم در ذكر بعضى از احاديث شريفه در اين باب

3- فهرست اسماء معصومين عليهم السلام

7- فهرست تفصيلى مطالب

شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٧٨

ملال‌انگيز نبودن عبادات براى محبّين به آن ذات مقدّس ... ١٢٧

خصوصيّت محبّين: رها كردن دو عالم و پيوستن به او ... ١٢٧

مقصد چهارم: در «رجاء» و ضد آن است كه «قنوط» است‌

فصل اول: در بيان آنكه رجاء و اميدوارى از جنود عقل است، و قنوط و نااميدى از جنود جهل و ابليس است ... ١٢٩

مبدأ حصول رجاء و قنوط ... ١٣٠

ثمره عدم توجه به شجره خبيثه طبيعت ... ١٣٠

مضرات توجه به شجره خبيثه طبيعت ... ١٣٠

فصل دوم: در بيان فرق ما بين رجاء و غرور است ... ١٣١

مبدأ رجاء و غرور و آثار آنها ... ١٣٢

تشبيه صاحبان رجاء به زارع ... ١٣٣

رجاء در روايات ... ١٣٣

توصيه به مطالعه نفس ... ١٣٦

فطرى بودن احترام عظيم و منعِم ... ١٣٦

پرهيز از غرور شيطانى ... ١٣٧

فصل سوم: در فرق ميان خوف، كه از جنود عقل و رحمان است، و ميان قنوط، كه از جنود جهل و شيطان است ... ١٣٧

اختلاف مبادى خوف از حق تعالى‌ و يأس و قنوط و بيان آثار هر كدام ... ١٣٧

آثار نوميدى و قنوط ... ١٣٨

دام بزرگ ابليس ... ١٣٩

طريقه علاج يأس و نوميدى ... ١٣٩

بيان برخى از رحمتهاى خاصّه خداوند به انسان ... ١٣٩