شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٠٣ - فصل دوم در اركان توكل است

باللَّه و رضا بقضاء اللَّه را محفوظ است، و آن را از معادن وحى داند، و مفاد آنها را معتقد و چون علم برهانى متعبّد است، ولى به همين بليّه بزرگ مبتلا است. و اين نيست جز آن كه علوم آنها از حدود عقل و نفس تجاوز نكرده و به مرتبه قلب كه محل نور ايمان است، نرسيده. و تا علوم در اين پايه است، از آنها احوال قلبيّه و حالات روحيّه حاصل نشود.

پس كسى كه بخواهد به مقام توكّل و تفويض و ثقه و تسليم و ديگر از قسم معاملات- به حسب اصطلاح اهل معرفت- رسد، بايد از مرتبه علم به مرتبه ايمان تجاوز كند، و به علوم صرفه رسميه قانع نشود، و اركان و مقدمات حصول اين حقايق را به قلب برساند تا اين احوال حاصل شود. و طريق تحصيل اين معارف و رساندن آنها را به لوح قلب، ما پيش از اين به طور اجمال ذكر كرديم‌ [١]. اكنون نيز به طور اجمال مذكور مى‌داريم.

بايد دانست كه پس از آن كه عقل به طور علم برهانى، اركان باب توكّل را مثلًا دريافت، سالك بايد همّت بگمارد كه آن حقايقى را كه عقل ادراك نموده، به قلب برساند. و آن حاصل نشود، مگر آن كه انتخاب كند شخص مجاهد از براى خود در هر شب و روزى، يك ساعتى را كه نفس اشتغالش به عالم طبيعت و كثرت كم است و قلب فارغ البال است، پس در آن ساعت فراغت نفس، مشغول ذكر حق شود با حضور قلب و تفكّر در اذكار و اوراد وارده.

مثلًا ذكر شريف‌ «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» را- كه بزرگترين اذكار و شريفترين اوراد است‌

أفْضَلُ الدُّعاءِ لا إلهَ إلَّا اللّهُ، أفْضَلُ الذِّكْرِ لا إلهَ إلَّا اللّهُ. [٢]- در اين وقت فراغت قلب، با اقبال تامّ به قلب بخواند به قصد آن كه‌

[١] رجوع شود به؛ ص ١٠٨.

[٢]

أفْضَلُ الدُّعاءِ لا إلهَ إلَّا اللّهُ، أفْضَلُ الذِّكْرِ لا إلهَ إلَّا اللّهُ.

(كنز العمال، ج ٢، ص ٢١٧، ح ٣٨٣٥؛ مرصاد العباد، ص ٢٦٧).