شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٢ - در بيان صفات جهل

انوار مختلطه به ظلمات هستند، به حسب مراتب قرب و بُعد و كمى و زيادى وسايط. پس نسبت خلق آنها را به نور حق نتوان داد مگر به نظر وحدت و جمع، كه آن وراىِ تخليق است كه نظر به كثرت است.

و ما به خواستِ خداىِ تعالى پس از اين، بقيه صفات و آثار عقل را به قدر مناسب اين اوراق، ذكر مى‌نمائيم. و از آنچه درباره حقيقت عقليّه و صفات آن مذكور شد، به قياس و مقابله حقيقت جهل و صفات آن نيز معلوم گردد.

پيش از اين در مقام دوم مذكور شد كه حقيقت جهل كلّ، مقابل عقل كلّ، عبارت است از وهم كلّ كه وهم عالم كبير است و بالذّات مايل به شرّ و كذب و اغلوطه و فساد است، و اوهام جزئيّه در عوالم نازله، نازله آن حقيقت باطله است.

و شايد فرموده رسول اكرم- صلى اللّه عليه و آله و سلم-:

«إنّ الشَّيْطانَ يَجْرِي مَجْرَى الدَّمِ مِنِ ابْنِ آدَمَ»

[١]- چنانچه مشهور است- اشاره به احاطه وهم كلّ به اوهام جزئيّه باشد يا اشاره به اوهام جزئيّه- كه نتايج و مظاهر ابليس بزرگ است- باشد.

در بيان صفات جهل‌

و در اين حديث شريف اوصاف چند، به اشاره و صراحت براى جهل بيان فرموده:

[صفت‌] اول آن كه اين حقيقت جهليّه، پس از حقيقت عقل، مخلوق شده است، با تراخى كه از كلمه‌

«ثُمَّ»

استفاده شود. و اين شايد اشاره به آن باشد كه اين‌

[١] به درستى كه شيطان، مانند خون در تن فرزند آدم جريان پيدا مى‌كند.

(عوالي اللّآلي، ج ٤، ص ١١٣، ح ١٧٥؛ موسوعة أطراف الحديث النَّبوي الشريف، ج ٣، ص ٩٥- ٩٤).