شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٦٣ - نكتةٌ

و از اين جهت مى‌بينيم كه گاهى با نصف سطر، برهانى را كه حكماء با چندين مقدمات بايد بيان كنند، به صورت غير شبيه به برهان مى‌فرمايد:

مثل قوله تعالى: «لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا» [١] و قوله: «لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى‌ بَعْضٍ» [٢]، كه برهان دقيق، بر توحيد است، و هر يك از اين دو محتاج به چندين صفحه بيان است كه پيش اهلش واضح است و غير اهلش را نيز حق تصرف در آن نيست؛ گر چه چون كلام جامع است، به اندازه فهمش هر كسى از آن ادراكى مى‌كند.

و مثل قوله تعالى: «أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ» [٣] و قوله: «وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ» [٤] و قوله: «فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» [٥] و قوله: «وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ» [٦] و قوله: «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ» [٧]، كه هر يك اشاره به علومِ عاليه حكمتِ ما قبل الطبيعه است به وجهِ عرفانى، و هر كس مراجعه به احاديث شريفه اهل بيت عصمت و طهارت كند، خصوصاً كتاب «اصول كافى» شريف و «توحيد» شيخ «صدوق» [٨] و

[١] اگر در آسمان و زمين، خدايانى جز خداى يكتا بودند، فاسد مى‌شدند. (انبياء/ ٢٢).

[٢] هر خدايى با آفريدگان خود به يك سو مى‌كشيد، و بر يكديگر برترى مى‌جستند. (مؤمنون/ ٩١).

[٣] آيا آنكه آفريده نمى‌داند؟ و حال آنكه او باريك‌بينِ آگاه است. (مُلك/ ١٤).

[٤] و او با شماست، هر جا كه باشيد. (حديد/ ٤).

[٥] به هر جا كه رو كنيد، همان جا رو به خداست. (بقره/ ١١٥).

[٦] اوست كه هم در آسمان خداست، و هم در زمين خداست. (زخرف/ ٨٤).

[٧] او اوّل و آخر و ظاهر و باطن است. (حديد/ ٣).

[٨] توحيد شيخ صدوق (ره) كتابى است حديثى و بسيار ارزشمند تأليف شيخ المُحدّثين محمّد بن علىّ بن حسين قُمى، كه در آن روايات مربوط به موضوعات توحيد، اسماء و صفات حق تعالى‌ را جمع‌آورى كرده است. اين كتاب ذى قيمت، مورد عنايت و شرح‌نويسى گروهى از علماى اماميّه بوده است.

(الذريعة، شيخ آغا بزرگ تهرانى (ره)، ج ٤، ص ٤٨٢).