شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٩٥ - فصل دوّم در درجات و مراتب زهد است

مراتب و درجاتى است بى‌شمار كه به حسب جزئيّات، تحت احصاء و حصر نيايد. و ما به طور كلى اشاره [اى‌] به بعض مراتب آن به قدر مناسب با اين اوراق مى‌كنيم:

درجه اوّل زهدِ عامه است. و آن عبارت است از اعراض از دنيا براى رسيدن به نعيم آخرت. و اين درجه، در حقيقت كسبى است كه از روى ايمان به بعض منازل آخرت پيدا شده است، و صاحب اين مقام در اسارت شهوت است، لكن به حكم عقل شهوات زايله حقيره را ترك مى‌كند براى رسيدن به لذّات باقيه شريفه. پس اين ترك شهوت براى شهوت است.

و از اين درجه محسوب است اعراض از دنيا براى خوف از عقاب عالم آخرت، گرچه در اطلاق زهد بر اين ترك و اعراض از روى خوف مسامحه است. هر چند در روايت منقول از عيون اخبار الرضا [١] وارد است كه از حضرت صادق- سلام اللَّه عليه- سؤال شد از زاهد در دنيا، فرمود: «كسى است كه ترك مى‌كند حلال آن را از ترس حساب آن، و ترك مى‌كند حرامش را از ترس عقاب آن».

« أنّه سُئِلَ عن الزّاهد في الدُّنيا؟ قالَ: الَّذِي يَتْرُكُ حَلالَها مَخافَةَ حِسابِهِ، وَ يَتْرُكُ حَرامَها مَخافَةَ عِقابِهِ». [٢]

لكن بيانات آن سروران دين و مربّيان نفوس به حسب اختلاف ادراكات، مختلف است؛ يعنى براى هر كس به فراخور مقام و مرتبه‌اش، مرتبه‌اى از مراتب‌

[١] عيون اخبار الرِّضا- عليه السلام- يكى از منابع حديثى اماميّه بوده، و از تأليفات شيخ المحدِّثين محمّد بن عليّ بن بابويه قمى مشهور به شيخ صدوق (متوفّاى سال ٣٨١ هجرى قمرى) است. وى اين اثر ارزشمند را در احوال و احاديث امام عليّ بن موسى الرِّضا- عليهما السلام- در ١٣٩ باب تحرير و تنظيم كرده، و آن را به وزير دانشمند صاحب بن عبَّاد ديلمى اهدا نموده است.

(الذريعة، شيخ آغا بزرگ طهرانى (ره)، ج ١٥، ص ٣٧٥).

[٢] متن خبر چنين است: عن الصّادق- عليه السلام-

«أنّه سُئِلَ عن الزّاهد في الدُّنيا؟ قالَ: الَّذِي يَتْرُكُ حَلالَها مَخافَةَ حِسابِهِ، وَ يَتْرُكُ حَرامَها مَخافَةَ عِقابِهِ».

(وسائل الشيعة، ج ١٦، ص ١٦، باب ٦٢ از أبواب جهاد النفس، ح ١٦؛ عيون أخبار الرّضا (عليه السلام)، شيخ صدوق (ره)، ج ١، ص ٢٤٣، ح ٨١).