يافتن.و نصب او بر حال است از فاعل و عامل در او«سعوا»باشد. أُولٰئِكَ لَهُمْ عَذٰابٌ ،ايشان آنند كه ايشان را عذابى باشد از عذاب‌هاى سخت مولم موجع.ابن كثير و يعقوب و عاصم به روايت حفص خواندند:«اليم»،برفع على صفة العذاب،و باقى قرّا مجرور خواندند،على صفة الرّجز،و الرّجز هم عذاب باشد و تكرار براى اختلاف لفظ كرد.و گفتند:رجز،اشدّ العذاب باشد و الرّجز، [١]الرّجس،و قيل النّتن،و الرّجز،الصّنم،فى قوله: وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ [٢]و الرّجز و الرّجز،لغتان.و«من»تبيين را باشد،اى،عذاب من جملة العذاب الأليم.

وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ ،گفت:ببينند آنان كه ايشان را علم دادند يعنى مؤمنان اهل كتاب،عبد اللّه سلام و اصحابش.قتاده گفت:مراد اصحاب رسول‌اند.رؤيت،به معنى علم است،متعدّى به دو مفعول، مفعول اوّل او«الّذى»است و دوم قوله:«هو الحقّ»،يعنى،چنان مى‌دانند خداوندان علم كه اين كتاب كه بر تو انزله كرده‌اند،حق است،يعنى،قرآن. وَ يَهْدِي إِلىٰ صِرٰاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ ،و اين قرآن رهنماى است به ره خداى عزيز حميد،يعنى، [١٥-ر]خداوند قوى بى‌همتا مستحق حمد يعنى،طريق اسلام. وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا ، گفتند:آنان كه كافر شدند بر سبيل استهزا: هَلْ نَدُلُّكُمْ ،ره نمايم شما را بر مردى كه خبر مى‌دهد كه چون شما بميرى و پوسيده و مفصّل و مقطّع شوى به غايت پوسيدگى،شما را دگرباره بازخواهدآفريدن خلقى نو؟اين قول منكران بعث و نشور است و مراد به آن مرد كه اين مى‌گويد،رسول است-صلّى اللّه عليه و آله.

أَفْتَرىٰ عَلَى اللّٰهِ كَذِباً ،«الف»استفهام است براى آن مفتوح و مقطوع است، و«الف»افتعال محذوف است،لاجتماع الهمزتين،و دليل و قرينۀ او«ام»كه معادل همزۀ استفهام باشد.گفتند كافران:كه اين محمّد دروغى فروبافت بر خداى [٣]يا ديوانه است؟ بَلِ الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذٰابِ وَ الضَّلاٰلِ الْبَعِيدِ ،خداى تعالى خبر داد،گفت:اين هيچ دو نيست،بل آنان كه به قيامت ايمان ندارند

[١] -دا،آج،لب،افزوده:ايضا.

[٢] -سورۀ مدثّر(٧٤)آيۀ ٥.

[٣] -دا،افزوده:ام به جنّة،و الجنّة،الجنون هاهنا،و الجنّة،الجنّ ايضا،فى قوله: مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ [سورۀ ناس آيۀ ٦].