روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٥٣ - ترجمه
قٰالَ:رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمّٰا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ -الى قوله: فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ [١]،و قوله: كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ [٢]...،و قوله: ذٰلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [٣].،و منها قول العزيز: إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ، يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ [٤]،و بر قول ايشان كيد مصروف نبود از او و سوء و فحشاء مدفوع نبود و او خائن [٥]و به جاى [٦]خيانتكنندگان بنشسته [٧]،و چنان كه زن را [٨]استغفار فرمود اگر دانستى كه او نيز گناهكار است او را نيز استغفار فرمودى.و اين آيتها جمله دليل مىكند بر برائت ساحت يوسف-عليه السّلام-و بر تهمت [٩]زليخا، براى اين تعليق كرديم همّت هريكى بدانچه دليل به آن راه نمود.
پس آيت را بر دو وجه تفسير كردند اهل حق:يكى آنكه جواب«لو لا» [١٠]در او محذوف باشد و همّت واقع [١١]،و لكن متعلّق به ضرب و دفع و مانند اين،و تقدير آيت چنين:و لقد همّت بالزّنا و همّ-عليه السّلام-بضربها و دفعها [١٢]عن نفسه و لو لا أن رأى برهان ربّه لفعل ما همّ به،و وجه ديگر آنكه جواب«لو لا»متقدّم [١٣]باشد بر لو لا،و تقدير آنكه:و لقد همّت به،و لو لا ان رأى برهان ربّه،لهمّ بها،و بر اين تقدير همّت واقع نباشد براى آنكه برهان از او منع كرد،پس همّت از زليخا حاصل بوده باشد و از يوسف بههيچوجه حاصل نباشد.و مثال اين كلام چنان بود كه:قد كنت هلكت لو لا أن تداركتك و قتلت لو لا أنّى خلّصتك،و معنى آنكه لو لا تداركى لهلكت و لو لا تخليصى [١٤]لقتلت،و كقول الشّاعر:
[١] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ٣٤.
[٢] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ٢٤.
[٣] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ٥٢.
[٤] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ٢٨ و ٢٩.
[٥] .همۀ نسخهها بجز قم+بود.
[٦] .بم+و كار.
[٧] .همۀ نسخه بدلها بجز قم:بنشست.
[٨] .آو،بم،آب:آن را،آز:او را.
[٩] .آو،بم،آب،آز،آج:همّت بد.
[١٠] .همۀ نسخه بدلها بجز قم:ندارد.
[١١] .قم:دافع.
[١٢] .آو،بم،آب،آز:بالضّرب و الدّفع.
[١٣] .بم،آب،آج،لب:مقدّم.
[١٤] .آو،بم،آب،آز:تخلّصنى.