است كه به مكر هيچ ماكر و حيلت هيچ محتال زائل نشود.و كسائى و ابن جريج خواندند:لتزول،به فتح«لام»اوّل و رفع«لام»دوم،و بر اين قرائت«ان»مخفّفه باشد از ثقيله،و معنى آن بود [١]:و ان مكرهم،او و انّه كان مكرهم لتزول منه الجبال، و آن [٢]«لام»آن است كه با«ان»مخفّفه به يك جاى باشد،كقوله: وَ إِنْ كٰانَتْ لَكَبِيرَةً [٣]،و هو كقوله: وَ إِنَّهٰا لَكَبِيرَةٌ [٤]... ،جز كه با مخفّفه«لام»لازم بود،و با مثقّله جايز،آنگه معنى آن باشد كه:مكر ايشان از شدّت و صعوبت به آنجاست كه كوهها از او زائل شود،و اين بر سبيل استعظام و استصعاب مكر ايشان باشد،چنان كه گفت: وَ مَكَرُوا مَكْراً كُبّٰاراً [٥]،و«كبّار»مبالغت باشد در كبير،و مثله فى الاستعظام،قوله تعالى: تَكٰادُ السَّمٰاوٰاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبٰالُ هَدًّا [٦]،و مثله قول الشّاعر:

أ لم تر صدعا فى السّماء مبيّنا على ابن لبينى الحارث بن هشام
و قال اوس بن حجر:

أ لم تكسف الشّمس شمس النّهار مع النّجم و القمر الواجب
و قول الآخر:

الشّمس طالعة ليست بكاسفة تبكى عليك نجوم اللّيل و القمرا
و در شاذّ گفتند اميرالمؤمنين [٧]و عبد اللّٰه مسعود و ابىّ خواندند:و ان كاد [٨]مكرهم،و اگرچه نزديك آن است كه از مكر ايشان كوهها زائل شود.و در بعضى تفسيرها آورده‌اند از اميرالمؤمنين [٩]و جماعتى مفسّران كه:مراد به اين مكر،مكر نمرود است كه خداى تعالى به آن مثل زد،و آن آن بود كه ابراهيم-عليه السّلام- [١٠]گفت:من تو را دعوت مى‌كنم با خداى آسمان.او گفت:من خداى زمينم و نمى‌دانم كه در آسمان خدايى هست.او گفت:خداى آسمان و زمين خداى من

[١] .آو،آب،آج،آز،آل،لب:مش+كه.

[٢] .آو،بم،آب،آج،آز،لب،مش،آل:اين.

[٣] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٤٣.

[٤] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٤٥.

[٥] .سورۀ نوح(٧١)آيۀ ٢٢.

[٦] .سورۀ مريم(١٩)آيۀ ٩٠.

[٧] .آو،بم،آب،آج،آز،آل،لب،مش،مل+على.

[٨] .آج،آل:كان.

[٩] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم+على.

[١٠] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم و مل+او را.