روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٦٧ - ترجمه
ابليس برآن منبر شود و كافران و اهل دوزخ در زير منبر او بنشينند و او را ملامت كردن گيرند در آن اضلال و اغواء كه او كرده باشد او گويد: إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَكُمْ ، خداى شما را وعده داد،وعدۀ حق و نويد درست [١]،و من نيز شما را وعدهاى دادم و آن وعده خلاف كردم و مرا بر شما دستى و حجّتى و سلطانى نبود بيش ازآنكه شما را دعوت [٢]كردم مرا اجابت كردى. فَلاٰ تَلُومُونِي ،مرا ملامت مكنى،خود را ملامت كنى.و اين آيت من ادلّ الدّليل است على فساد مذهب المجبّره،كه اگر خداى تعالى كفر و معاصى در ايشان آفريده بودى،ابليس نگفتى: وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ،گفتى:خداى را ملامت كنى كه مرا و شما را گناهى نيست. مٰا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ ،من فرياد شما نرسم،و شما نيز فرياد من نرسى،چه هريكى از ما به جرم خود گرفتار است،من به دعوت و شما به اجابت،يقال:استصرخنى فأصرخته، اى استغاثنى فأغثته،و اصله من الصّراخ و هو الصّياح،و الصّريخ،المصرخ. إِنِّي كَفَرْتُ ،من كافرم امروز به آن شرك كه به من آوردى و مرا شريك خداى گفتى، شما در دنيا به من ايمان داشتى،من امروز به ايمان شما كافرم.و حمزه خواند:
بمصرخىّ،به كسر«يا»و اصل بمصرخينى بوده است،«نون»جمع براى اضافت بيفتاد،دو«يا»مجتمع شدند:يكى«يا»ى جمع و يكى«يا»ى اضافت.آنگه«يا» در«يا»ادغام كردند و«يا»ى دوم را تحريك بايست كردن براى ادغام.آنكه تحريك به كسر كرد،حمل كرد على المجزوم،فانّه اذا حرّك حرّك الى الكسر [٣]،و آنكه به فتح خواند،اختار اخفّ الحركات [٤].
آنگه حقتعالى از [٥]حكايت بگذشت [٦][٦٤-ر]از خود مىگويد كه ظالمان و كافران را عذابى مولم سخت باشد.عقبة بن عامر روايت كرد از رسول-صلّى اللّٰه عليه و على آله-كه او گفت در حديث شفاعت كه عيسى-عليه السّلام-گويد:ذلكم
[١] .همۀ نسخه بدلها:وعده و نويد حق و درست.
[٢] .اساس:وعده،با توجه به معنى آيه و اتفاق نسخه بدلها تصحيح شد.
[٣] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم:بالكسر.
[٤] .قم،مل،آل،مش:اختيار أخف الحركات كرد،آج،لب+كرد.
[٥] .آب،آز،آج،لب،آل،مش+اين.
[٦] .آو،بم:بگزشت.