الكعبه.گفتند:به خداى كه شما دانى كه ما نه به آن [١]آمده‌ايم تا در زمين فساد كنيم،يعنى راه زنيم،لقوله: وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسٰاداً [٢]...، وَ مٰا كُنّٰا سٰارِقِينَ، و ما دزد نبوده‌ايم.

قٰالُوا فَمٰا جَزٰاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كٰاذِبِينَ ،گفتند:چه جزا و پاداشت بود آن را،يعنى آن دزدى را[٢٧-پ]يا آن كار كه ذكر آن مى‌رفت اگر دروغ گوى؟ ايشان گفتند: جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزٰاؤُهُ ،و تقدير آن است كه:

جزاؤه استرقاق من وجد فى رحله فهذا الجزاء. جَزٰاؤُهُ ،على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه لوضوح [٣]الكلام و دلالة الحال عليه،گفت [٤]:جزاى او آن بود كه آن را كه اين صاع [٥]در رحل او بيابند،بندگى كند خداوند صاع [٦]را،اين جزاى چونين [٧]جزاى او باشد.

و وجهى دگر گفتند،و آن آن است كه: جَزٰاؤُهُ مبتدا باشد، مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ مبتداى دوم باشد، فَهُوَ جَزٰاؤُهُ ،اى الاسترقاق جزاؤه-و اين جمله در جاى خبر مبتداى دوم باشد.و از استرقاق بهو كنايت براى آن كرد كه حال بر او دليل كرد.

و وجهى دگر آن است كه: جَزٰاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ عندنا فهو كجزائه عندكم،گفت:جزاى آن‌كس كه در رحل او يابند اين صاع،آن است كه او را بندۀ آن كنند كه خداوند صاع [٨]است،همچنان كه به نزديك شما هست،يعنى در اين حكم از ميان ما و شما خلاف نيست.و قوله: مَنْ وُجِدَ ،«من»محتمل است دو وجه را:يكى آن‌كه موصوله باشد،و يكى آن‌كه مجازات را باشد،نبينى [٩]كه در جواب او«فا»مى‌آيد فى قوله: فَهُوَ جَزٰاؤُهُ.كَذٰلِكَ نَجْزِي الظّٰالِمِينَ ،چنين جزا دهيم ستمكاران را.اين حكايت قول ايشان است كه گفتند:ما جزاى هر ظالمى چنين كنيم [١٠]و در تأويل آيت دو وجه گفتند:يكى آن‌كه اين حكم،اعنى استرقاق السّارق

[١] .آو،بم،آج:براى.

[٢] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ٦٤.

[٣] .آو،بم،آب،آز،آج،لب:لوضع.

[٤] .قم،مل:گفتند.

[٦] [٥] .آو،آج:متاع.

[٧] .همه نسخه بدلها:چنين.

[٨] .آب،آز:متاع.

[٩] .مل:نمى‌بينى.

[١٠] .مل:دهيم.