تأثير مقتضيات هر عصر بر اجتهاد و فقاهت غير قابل انكار است. در روايات گوشه هايى از اين واقعيت نمايان شده است و سخنان برخى از فقيهان شيعه و سنّى نيز بر آن گواهى مى‌دهد. اما مراعات مرزهاى اين پديده كه انحصار حق قانون گذارى براى خداوند و حفظ جاودانگى شريعت است، لازم مى‌باشد. از اين رو سزاوار است به درستى مصاديق آن در تطبيق موضوعات بر موارد آنها و تغيير حكم به سبب تغيير ملاك و كشف مصداق‌هاى جديد براى موضوع و دگرگونى شيوه‌هاى اجراى حكم و پيدايش موضوعات نوين و رابطه اين تأثير با احكام حكومتى و نمود آن در تفسير قرآن و سنت، مورد كاوش قرار گيرد. فقه اهل سنّت نيز اگر چه در طول تاريخ از اين تحوّل بى نصيب نمانده است، اما تفاوت‌هاى آشكارى در اين زمينه با فقه شيعه دارد كه اين نوشتار به تبيين مواردى از آن نيز پرداخته است.

آيات قرآن، احاديث نبوى و اتفاق مسلمانان نشان مى‌دهد كه رسول خدا(ص) پيامبر خاتم، كتاب او آخرين كتاب، شريعت او خاتم شرايع و نبوت آن حضرت پايان بخش