شراب عقل را از بين مى‌برد و قمار در جامعه موجب دشمنى مى‌شود، و آزادى‌هاى جنسى بنياد خانواده را فاسد مى‌كند. بنابراين دوام و ثبات احكام آنها، به دوام و ثبات اين آثار بستگى دارد.

اينها نمونه هايى از زندگى اجتماعى انسان بود كه هيچ گاه تغيير نمى‌كند و همواره ثابت است. از اين رو اگرتشريع و قوانين اسلامى مطابق فطرت بوده و نظام قانون گذارى بر طبق ملاك‌هاى واقعى بنا شده است، پس احكام و قوانين تابع و متناسب با موضوعاتشان هستند؛ همچون تناسب معلول با علت و تبعيت معلول‌ها از علل خود.

آنچه بيان شد، پاسخى اجمالى بود. اما پاسخ تفصيلى مستلزم آگاهى از نقش زمان و مكان در انعطاف احكام شرعى و هماهنگى آن با مقتضيات زمان است، و ما نيز در بررسى خود به آن اشاره خواهيم كرد.

نقش زمان و مكان در استنباط

گاهى منظور از واژه زمان و مكان معناى فلسفى آنهاست. مطابق اين معنا، زمان عبارت است از مقدار حركت و مكان عبارت است از مقدار فضايى كه يك جسم اشغال مى‌كند. زمان و مكان به اين معنا خارج از بحث ماست. منظور ما از زمان و مكان، معناى كنايى آنهاست؛ يعنى تحول شيوه‌هاى زندگى و اوضاع اجتماعى بر حسب پيشرفت زمان و گسترش شبكه ارتباطات. اين معنا در بحث ما اهميت دارد و بررسى آن در طى پنج فصل انجام مى‌پذيرد:

١. بررسى رواياتى كه در اين زمينه آمده است

٢. نقل گزيده هايى از كلمات فقيهان

٣. بيان مصاديق علمى اين بحث

٤. نقش زمان و مكان در احكام حكومتى

٥. بررسى دو عنصر زمان و مكان در فقه اهل سنت