{له ظهر و بطن، و ظاهره حكم و باطنه علم، ظاهره أنيق و باطنه عميق، له تخوم و على تخومه تخوم، لاُتحصى عجائبه و لاتبلى غرائبه، فيه مصابيح الهدى و منار الحكمة؛ } (٧٧)

قرآن، هم ظاهر دارد و هم باطن. ظاهر آن فرمان و باطن آن علم است. ظاهر آن زيبا و باطن آن عميق است و عمق آن نيز عمق دارد(لايه‌هاى عميق و متعددى از معارف در آن پنهان است) شگفتى‌هاى آن قابل شمارش نيست و تازگى‌هاى آن كهنه نمى‌شود. در آن چراغ‌هاى هدايت و نور حكمت است.

اينك با ذكر مثال، نقش زمان را در پرده بردارى از مفاهيم آيات روى مفهوم آيه توضيح مى‌دهيم: خداوند در قرآن كريم همه موجودات را، اعم از زنده و غير زنده، به زوج بودن توصيف كرده و مى‌فرمايد:

{و من كلّ شيءٍ خلقنا زوجين لعلّكم تذكّرون؛ } (٧٨)

و از هر چيز دو جفت آفريديم، شايد متذكر شويد.

آيه فوق مدت‌هاى طولانى است كه ذهن مفسران را به خود مشغول كرده و با دست آوردهاى عملى‌شان به تفسير آن پرداخته‌اند. راغب اصفهانى در تفسير اين آيه گفته است:

«اين آيه به ما مى‌فهماند كه همه اشياء، مركب از جوهر و عرض، و ماده و صور تند. و اين كه هيچ چيزى خالى از تركيبى كه مقتضى مصنوع بودن باشد، نيست و بايد صانعى داشته باشد و با اين بيان مى‌خواهد بفهماند كه تنها موجود فرد، خداوند است، در حالى كه همه موجودات زوجند؛ زيرا هر چيزى داراى ضد، مثل و يا تركيبى است؛ بلكه مى‌توان گفت كه تمام چيزها به گونه‌هاى مركب هستند. اين كه در آيه لفظ «دو جفت» آمده است اشاره به اين مطلب دارد كه يك شى‌ء اگر چه داراى ضد و يا مثل نباشد، اما عارى از تركيب جوهر و عرض نيست؛ و اين يعنى دو جفت». (٧٩)

(٧٧) كافى، ج٢، كتاب القرآن، ص٥٥٩.
(٧٨) ذاريات، آيه٤٩.
(٧٩) المفردات، ص٢١٦، ماده زوج.