ايشان در ادامه مى‌نويسد: ملاك وجوب نماز آيات، حس نمودن انطماس است و هر كه كسوف را ببيند، نماز بر او واجب مى‌شود؛ اعم از اين‌كه ديگرى نيز ببيند يا نبيند؛ و اعمّ از اين‌كه انطماس مبتنى بر قول اهل هيئت باشد يا غير آن. آرى، اگر منجّمين به انطماس به ستاره يا غير آن حكم نمودند، امّا شخص خودش احساس نكرد و نديد، نماز بر او واجب نمى‌شود؛ چه آن كه نمى‌توان به قول آنان وثوق و اطمينان پيدا كرد.

سپس فتواى شيخ در «نهايه» و علاّمه در «تذكره» را ذكر مى‌كند كه فرموده‌اند: در چنين موارد غير متعارفى، از طرفى اوّلاً نصّى نداريم و اصل، برائت از وجوب نماز است؛ و ثانيا اين يك امر مخفى است و حسّ دلالتى بر آن ندارد و در اين‌گونه موارد، فقط به قول كسى كه اطمينانى به سخن او نيست ـ مانند منجّم ـ استناد مى‌شود. و از طرف ديگر، بر اينها آيه مخوفه صدق مى‌كند. صاحب كشف اللثام در اشكال بر اينها فرموده است: «النصوص كلّها تشمله والكلام فى الوجوب لما يحسّ به لا ما يستند فيه إلى قول من لا يوثق به».

شهيد اول در «ذكرى» فرموده‌اند: «منع كونه مخوفاً فإنّ المراد بالمخوف ما خافه العامّة غالباً وهم لا يشعرون به».

در كسوف محل نزاع، مردم هيچ‌گونه اطّلاع و آگاهى به آن ندارند؛ لذا از مصاديق آيه مخوفه نيست. ايشان مى‌فرمايند: «والأقرب الوجوب فيه ايضاً، لكونه من الأخاويف لمن يحسّ به، والمخوف ما يخافه معظم من يحسّ به لا معظم الناس مطلقاً».

صاحب مدارك بعد از نقل كلام علاّمه و شهيد در ذكرى، بيان مى‌كند: «والأجود إناطة الوجوب بما يحصل منه الخوف كما تضمّنته الرواية».

(٢٣) همان، ج ١١، ص ٤٠٢.