كاروان‌هاى زائران خانه خدا، ديدگاه فقيهان نيز در اجراى اين احكام وسيع‌تر شد و به جواز توسعه در موضوع فتوا دادند؛ اما نه از باب ضرورت و حرج، بلكه به خاطر اين كه افقهاى جديدى پيش روى آنها براى استنباط احكام شرعى باز شد. در فتواهاى سابق، محدوده طواف ٢٦ ذراع تعيين شده بود. بديهى است كه اين محدوده براى زمانى بوده كه تعداد حاجيان از صد هزار نفر تجاوز نمى‌كرد، ولى امروزه تعداد طواف كنندگان به بيش از دو ميليون نفر مى‌رسد. با اين توضيح آيا با اختصاص اين محدوده به طواف خانه خدا، مى‌توان گفت كه بر زائران واجب است ميان ركن و مقام طواف كنند؟ اگر چنين باشد، معنايش اين است كه بسيارى از حاجيان از انجام اين فريضه محروم بمانند يا اين كه گفته شود كه گروهى ابتدا طواف كنند و گروهى ديگر پس از آن‌ها و كسى طواف مستحبى انجام ندهد تا همگى از طواف واجب فارغ شوند يا اين كه چنين فهميده مى‌شود كه حاجيان در نزديك‌ترين مكان به خانه خدا طواف كنند. روايات زير به دو صورت اخير اشاره دارد. (٧٥)

محمد بن مسلم طى روايت مضمره‌اى مى‌گويد: از امام(ع) در باره حد طواف يعنى حدى كه اگر كسى از آن خارج شود طوافش درست نيست سؤال كردم. امام در پاسخ فرمود:

«كان الناس على عهد رسول اللّه‌(ص) يطوفون بالبيت و المقام و أنتم اليوم تطوفون ما بين المقام و بين البيت، فكان الحدّ موضوع المقام اليوم، فمن جازه فليس بطائف، والحدّ قبل اليوم واليوم واحد قدر ما بين المقام و بين البيت من نواحي البيت كلّها، فمن طاف فتباعد من نواحيه ابعد من مقدار ذلك كان طائفاً بغير البيت بمنزلة من طاف بالمسجد؛ لأنّه طاف في غير حد ولاطواف»؛

مردم در زمان رسول خدا(ص) ميان بيت و مقام طواف مى‌كردند؛ شما هم امروزه بين بيت و مقام طواف مى‌كنيد. پس امروزه حد طواف، مقام است و كسى كه از اين حدّ تجاوز كند طوافش صحيح نيست. حد طواف در زمان ما و قبل از آن، به اندازه فاصله ميان مقام و اطراف بيت است. اگر كسى از اين حد

(٧٥) وسايل الشيعه، ج٩، باب ٢٨ از ابواب طواف، حديث ١و٢.