ديگر ممكن است كشور با بحران اقتصادى و فرهنگى جانكاهى دست به گريبان باشد و دولت اسلامى به دليل جمعيت زياد نتواند خدمات لازم را به شهروندانش ارائه كند. در اين صورت، ملاك آن حكم استحبابى به ملاك ديگرى تبديل مى‌شود. زيرا هدف شارع از تكثير نسل، افزايش عزت و عظمت مسلمانان است. بنابراين اگر چنين هدفى در آن زمان، امكان نداشته باشد، بهترين راه، كنترل زاد و ولد است.

در اين زمينه مثال‌هاى ديگرى هم وجود دارد؛ ولى به دليل اين كه در اين موارد براى ما تغيير ملاك ثابت نشده، از بيان آنها خوددارى مى‌كنيم. به عنوان مثال مجسمه سازى يكى از كارهاى حرام است. شايد تصور شود كه ملاك حرمت در مجسمه سازى اين بوده كه اين صنعت مقدمه پرستش مجسمه مى‌گردد؛ اما امروزه اين ملاك از بين رفته و مجسمه سازى به يكى از هنرهاى زيبا تبديل شده است.

آنچه گفتيم در باره كشورهاى اسلامى بود؛ اما نسبت به كشورهاى جنوب آسيا، ساختن مجسمه، سمبل پرستش و شرك و سبب آن مى‌باشد. با اين توضيحات آيا مى‌توان گفت كه عارى بودن يك عمل از ملاك حرمت ـ در يك سرزمين خاص ـ براى حليت آن عمل كفايت مى‌كند يا اين كه براى تبديل حرمت به حليت بايستى آن عمل در همه سرزمين‌ها يا بيشتر آنها عارى از ملاك مذكور باشد؟ به نظر مى‌رسد كه احتمال دوم صحيح است.

سوم: تأثير زمان و مكان در كشف مصاديق جديد براى موضوعات

زمان و مكان همان گونه كه در در دگرگون شدن ملاك‌ها مؤثرند، در سرايت حكم به موضوعى كه در عصر تشريع وجود نداشته نيز تأثير دارند و اين تسرّى به سبب ملاكى است كه به وجود آن، در موضوع جديد، علم داريم. اينك چند مثال:

١. سبق و رمايه، از جمله تمرين‌هاى نظامى است كه موجب كسب مهارت لازم براى جنگ و دفاع از خود مى‌شود. از روايات چنين بر مى‌آيد كه سبق و رمايه به سه مورد منحصر است.

عبدالله بن سنان و حفص بن غياث از امام صادق(ع) روايت كرده‌اند كه حضرت فرمود: