علاوه بر اين، پيشرفت علم، حقيقت زوجيت عمومى مذكور را تفسير و روشن كرده كه هر چيزى از ذرات ريز(اتم) تركيب يافته است و آن را نيز از دو جزء شناخته شده تركيب شده است. قرآن كريم از اين دو جزء كه داراى دو بار الكتريكى متفاوت هستند به زوجيت تعبير كرده تا مورد تكذيب قرار نگيرد، تا گذشت زمان، حقيقت آيه و معناى آن را روشن كند. با اين توضيح سرّ روايتى كه از ابن عباس نقل شده كه زمان، قرآن را تفسير مى‌كند، روشن مى‌شود. (٨٠)

بنابراين زمان، حقايق موجود در قرآن را تفسير مى‌كند، چنانچه اتقان و درستى قوانين شرعى قرآن در عرصه فرد و جامعه را نيز تفسير مى‌نمايد. همچنان كه اخبار غيبى موجود در قرآن را هم تفسير مى‌كند. بنابراين زمان همان طور كه در استنباط احكام شرعى نقش دارد، در روشن كردن معانى آيات قرآن نيز مؤثر است.

هفتم: تأثير زمان و مكان در تفسير سنّت

ممكن است پژوهشگرى، گاهى در روايات منقول از پيامبر(ص) و اهل بيت عصمت و طهارت(ع) تعارضى را ملاحظه كند. با مشاهده اين تعارض، به دنبال اين مى‌رود كه آن را با وجوه مختلفى كه در كتاب‌هاى اصولى ذكرشده رفع كند. اما براى برخى از اين روايات متعارض راه حل ديگرى هم وجود دارد؛ و آن اين كه بگوييم هريك از دو حكم مختلف، داراى ظرف زمانى خاصى است كه آن حكم، مطابق آن ظرف زمانى صادر شده است. به عنوان مثال اگر مى‌بينيم كه پيامبر(ص) دربدر و احد با قريش مى‌جنگد، به دليل مصلحتى بوده كه در آن زمان، جنگ را ضرورى مى‌ساخت؛ و اگر ملاحظه مى‌كنيم كه پيامبر(ص) در حديبيه از خود نرمى و سازش نشان داد، اين نيز به دليل مصلحتى بوده كه در آن زمان، سازش را ضرورت بخشيده است. به همين دليل پيامبر(ص) به اين سخن كه آيا در دينمان تن به پستى دهيم، گوش نداد. اين سخن ناشى از اين پندار غلط است كه صلح نوعى عقب نشينى از رسالت الهى و اهداف والاى آن است. غافل از اين كه اين صلح

(٨٠) النبات في عقل الحياة، نقى موصلى و شيخ عبيدين.