«پيشتر گفتيم كه يكى از اصول مذهب اماميه اين است كه احكام تغيير نمى‌كنند، مگر با تغيير موضوعاتشان و تغيير موضوعات هم يا به واسطه زمان انجام مى‌پذيرد و يا به واسطه مكان و اشخاص. بنابراين، احكام تغيير نمى‌كنند و دين خدا نسبت به همه مردم يكسان است، ودر سنت خدا تبديلى نمى‌يابى، و حلال محمد(ص) تا روز قيامت حلال و حرام او تا روز قيامت حرام است.

آرى با حالات مختلفى كه بر يك فرد عارض مى‌شود، از قبيل بلوغ، رشد، سفر، اقامت در وطن، فقر و بى نيازى و امثال اينها، حكم الهى هم در حق او تغيير مى‌كند؛ و در همه اين موارد، تغيير موضوع باعث تغيير حكم مى‌شود. بايد در اين مسئله دقت شود تا امر مشتبه نگردد». (٣٥)

ظاهراً منظور كاشف الغطاء از اين عبارت كه «تغيير موضوعات يا به واسطه زمان انجام مى‌پذيرد يا به واسطه مكان و اشخاص؛ بنابراين احكام الهى تغيير نمى‌كنند» اين باشد كه گذشت زمان به خودى خود باعث تغيير حكم شرعى نمى‌شود؛ اما همان گونه كه بيان شد اگر گذشت زمان موجب عروض عناوينى شود كه اين عناوين باعث تغيير موضوع آن حكم شود، بدون شك حكم الهى تغيير خواهد كرد. خود وى هم در ذيل كلامش به اين مطلب اشاره كرده است.

٨. امام خمينى(ره)(١٣٢٠ - ١٤٠٩هـ)

ايشان مى‌گويد:

«من به فقه رايج ميان فقيهان و اجتهاد به شيوه مرحوم صاحب جواهر اعتقاد دارم. اين نوع فقه واجتهاد اجتناب‌ناپذير است؛ اما اين بدان معنا نيست كه فقه اسلامى بر نيازهاى زمان منطبق نيست؛ بلكه عنصر زمان و مكان در اجتهاد مؤثر است. چه بسا يك واقعه در يك زمان داراى حكمى باشد اما همين واقعه در پرتو اصول حاكم بر جامعه و سياست و اقتصادش، حكمى ديگر پيدا كند». (٣٦)

(٣٥) تحرير المجله، ج١، ص٣٤.
(٣٦) صحيفه نور، ج٢١، ص٩٨.