معمولى ديده نشود، امّا به وسيله دوربين [كذا] بتوان آن را مشدهد كرد، يا اين كه توده مردم نتوانند فلس آن را تشخيص دهند، ولى اهل فن بگويند كه داراى فلس است، ظاهر آن است كه اين مقدار در جواز اكل آن كفايت مى‌كند و نمى‌توان گفت كه بايد فلس آن با چشم معمولى ديده شود. به عبارت ديگر، جواز اكل بر وجود واقعى فلس مترتب است. در ما نحن فيه نيز گرچه در روايات، كلمه «رؤيت» آمده، اما از ادلّه استفاده مى‌شود كه ملاك وجود واقعى هلال است.(همين شماره، ص١٨٢)

پاسخ:نويسنده اين نكته را شاهد بر صدق «رؤيت» بر رؤيت با ابزار دانسته‌اند. البته صدق «رؤيت» بر رؤيت با ابزار مسلّم است، و نيازى به شاهد ندارد، ولى مثال مذكور به هيچ وجه شاهد اين مدّعى نيست و به كلّى با مسأله مورد بحث ما بيگانه است؛ زيرا در مسأله ما در لسان ادلّه «رؤيت هلال» بيان شده و موضوع است؛ از اين رو اين بحث پيش مى‌آيد كه مراد از رؤيت، چه رؤيتى است و آيا شامل رؤيت با ابزار نيز مى‌شود يا نه؟ ولى در شرط بودن وجود فلس براى حلال بودن ماهى چنين نيست، يعنى در ادلّه «وجود واقعى فلس» شرط دانسته شده است نه «رؤيت فلس» تا بحث شود كه آيا شامل رؤيت با ميكرو سكوپ و مانند آن مى‌شود يا نه؟ به عبارت ديگر، وجود واقعى فلس شرط است و از هر طريقى كه احراز شد كافى است:

... أنّ أميرالمؤمنين عليه السلام ... يقول: «لا تأكل من‌السمك إلاّ شيئاً عليه فلوس». (٤٤)

ـ قال الصادق عليه السلام: «كُلْ من السمك ما كان له فلوس، و لا تأكل منه ما ليس له فلس». (٤٥)

بنابراين قياس مسأله ما به شرط فلس دار بودن ماهى براى حليتش، مع الفارق و نادرست است و اين كه مرقوم فرموده‌اند: «جواز اكل بر وجود واقعى فلس مترتّب است. در مانحن

(٤٤) وسائل الشيعه، ج٢٤، ص١٢٨، أبواب الأطعمة و الاشربة، باب ٨ ، ح٣.
(٤٥) همان، ص١٢٩،ح٧.