فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٤٩ - مفهوم غناى حرام آيت الله محمد موءمن قمى
را به محقق و عدهاى از فقها نسبت داده است. محقق اردبيلى در كتاب شهادات از كتاب مجمعالفائده مىگويد: «اين تعريف مشهور است.» در كتاب متاجر از همين كتاب مدعى اشهر بودن اين تعريف شده است و خود طرب را به لذت و بهره معنا كرده. در كتاب شهادات آورده است:
شايد مراد از ترجيع، گرداندن صدا در دهان و گلوباشد؛چنان كه مقصود از مطرب صدايى باشد كه از آن لذت و بهره به دست مىآيد؛ چنان كه از كثرت استفاده از آلات لهو مثل دف و نى لذت به دست مىآيد؛ هر چند گريهآور باشد.
عبارت وى ظاهر متن جامعالمقاصد است كه پس از تفسير پيشين غنا گويد:
مطلق كشيدن صدا حرام نيست؛ هر چند كه دلها بدان كشش پيدا كند؛ مادامى كه به سبب ترجيع در آن، طربآور نباشد. (٢٩)
علامه در باب شهادات از كتاب قواعد گويد: «غنا همان ترجيع و كشيدن صدا است.» وى در اين تعريف قيد «طربآور» را نياورده است؛ گرچه صاحب مفتاحالكرامه سعى كرده بين دو تعريف علامه جمع كند؛ با اين گمان كه طربآورى همان ترجيع است. ايشان فريب امثال اين سخن مصباحالمنير را خورده كه گفته است: «طرّب فى صوته يعنى ترجيع و كشيدن صدا.» گويد: از آنچه گفته شد به دست مىآيد كه اطراب و تطريب غير از طرب به معناى سبكى به خاطر شدت اندوه يا شادى است؛ چنان كه صاحب مجمعالبحرين و ديگر فقها پنداشتهاند... گويا در قاموس گفته است: غنا از صوت، آوايى است كه كشيده شود و داراى زيبايى و ترجيع باشد. (٣٠)
پيداست كه اطراب يا تطريب به معناى ايجاد طرب است و مفهوم طرب در آن لحاظ شده است. بنابراين تفسير تطريب به كشيدن و ترجيع صدا تفسير به مصداق آن است نه مفهوم. عبارت كامل مصباح چنين است:
(٢٩) جامعالمقاصد، ج٤، ص٢٣.
(٣٠) قواعد الاحكام، فصل متاجر، ص٥٠.