فرع چهارم:آيا در حرمت به تصوير كشيدن نقش لازم است كه فاعل خود مستقيماً و بدون بهره جستن از واسطه ـ البته مقصود غير از ابزار نقّاشى يا مجسّمه سازى است ـ اقدام به نقاشى يا ساخت مجسّمه نموده باشد يا آن كه به طور مطلق قيد مباشرت شرط نيست يا بايد بين انواع واسطه ها فرق بگذاريم؟ به اين معنا كه اگر واسطه فاعل مختار است ـ مثلا او را وادار به نقاشى يا پيكر تراشى نمايند، يا شخصى ديگرى را براين كار بينگيزد ـ دراين صورت برشخص اكراه كننده و برانگيزاننده عنوان «مصوّر» صدق نكند و اگر واسطه فاعل طبيعى فاقد شعور باشد، ما بتوانيم تصوير را به انسانى كه آن را آفريده منسوب بدانيم؛ چنان كه ما عنوان سوزاندن را به كسى منسوب مى‌دانيم كه هيزم را درميان آتش افكنده است. و چنانكه خياطت لباس را به خيّاط منسوب مى‌دانيم درحالى كه چرخ خياطى اين كار را انجام داده است. كدام يك از اين سه نظريه صحيح است؟

استاد ما آيه الله اراكى (ره) معتقد به تفصيل است. ايشان آورده است:

«از ظاهر واژه ء«تصوير» به دست مى‌آيد كه آفرينش نقش و صورت به هر نحوى كه باشد اين عنوان صادق است و درجايى كه واسطه، فاعل مختار است ديگر نمى‌توان شخص نقاش يا مجسّمه ساز را ايجاد كننده تصوير دانست؛ در حالى كه اگر واسطه فاعل طبيعى باشد اين عنوان صادق است... بلى در برخى از عناوين حتى وساطت فاعل طبيعى مانع از صدق آن عنوان بر شخص مى‌شود نظير خوردن و نوشتن كه اگر نوشتن با يك دستگاه ويژه نگارش انجام‌پذيرد ديگر به‌شخصى كه اين واسطه را به كار گرفته ،نويسنده اطلاق نمى‌گردد. (٦٦)

گواه اين ديدگاه روايت «وإيّاكم و عمل الصور» است؛ زيرا مقتضاى اطلاق اين روايت آن است كه قيد مباشرت در اسناد فعل به فاعل دخالت ندارد. همچنين در روايت «نهى النبى(ص) عن التصاوير و التماثيل» نهى مقيّد به قيد مباشرت نشده است .البته بنا بر اين كه روايت را منحصر به نهى از نگهدارى نقاشى و مجسّمه ندانيم.

(٦٦) همان،ص١٠٥.