در بخش نظريه«ارزش ـ مطلوبيت» معلوم خواهد شد كه واقعيّت خارجى ـ چه در جوامع ابتدايى وچه در جوامع سرمايه‌اى ـ خلاف ادّعاى اسميت را نشان داد. زيرا اگرچه كار(مزد) سود و بهره مالكانه در ارزش و ماليت اشياء موءثرّاند؛ اما اينها تمام عوامل نيستند؛ بلكه گاهى اشيايى مال محسوب مى‌شوند در حالى كه هيچ يك از عوامل ذكرشده در نظريّه اسميت، درماليّت و ارزش آنها موءثّر نمى‌باشد.

هرچند اسميت مال را از ديدگاه اخلاق و عدالت خواهى مورد توجّه قرار داده است؛ ولى با طرح بازار رقابت و سپرده شدن جريان اقتصاد به «دست نامريى» در نظام اقتصادى، رسيدن به اهداف اخلاقى و عدالت خواهى، به شهادت تاريخ اقتصاد آزاد سرمايه دارى، امرى ناممكن به نظر مى‌رسد.

نظريّه ماركس («ارزش مطلق ـ كار)» و ريكاردو گرچه اندكى با نظريّه اسميت متفاوت است ولى درروش همان روش اسميت را در ماليّت و مال در پيش گرفته است. (٢٧)براى رعايت اختصار از ذكر و نقد و بررسى آنها خوددارى مى‌شود.

دو. نظريه «ارزش ـ مطلوب»

اين نظريه برفردگرايى و ذهنى بودن ارزش وماليّت اشيا تكيه داشته، تحليل خود را درباره ارزش، از خصوصيّات روانى افراد و حالاتى كه در آن قرار دارند شروع مى‌كند. اين ديدگاه ارزش اشياء را انعكاس واقعى رفتار عرف و عقلا مى‌داند. وقيمت هر واحد شئ ارزشمند را ترجمان و مقياس فايده آن واحد مى‌شمارد.

(٢٧) براى آشنايى با نظريات آنها مى‌توان به اين منابع رجوع نمود: ريكاردو. اصول اقتصاد سياسى، ترجمه تيمورى،ج١،ص٦٦؛ماركس. سرمايه(كاپيتال)، ترجمه اسكندرى،ص٨١،٨٢،٨٦،٨٧،٨٠و٨٤.