دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٢٢
| ابن قاصح جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٢٢ |
اِبْنِ قاصِح، ابوالبقاء نورالدين على بن عثمان بن محمد عذري،
(٧١٦-٨٠١ق/١٣١٦-١٣٩٩م)، مقري شافعى مصر. آثار به جا مانده از ابن قاصح
گوياي آن است كه وي به نجوم و هيأت و رياضيات نيز آگاه بوده است. نام
او گاه به صورت «على بن محمد بن عثمان» (نك: ابن قاصح، ٤١٣) و كنية وي
به شكل ابوالقاسم و ابوالحسن نيز آمده است (همو، ٣، ٤١٣). او شاطبيه را از
مجدالدين اسماعيل كفتى فرا گرفت و از ميدومى، ابن ابى حوافر، رحبى و مقدسى
اجازة روايت يافت (سخاوي، ٥/٢٦٠). ابن قاصح همچنين قرائتهاي دهگانه و غير
آن را بر ابوبكر ابن جندي خواند (ابن جزري، ١/٥٥٥) و در جامع ماردانى به
تعليم قرائت پرداخت (ابن حجر، ٤/٧٢). وي در اين زمينه شاگردانى نيز تربيت
كرد، از جمله برهانالدين صالحى كه برخى از تصانيف وي و آثار پيشينيان را
همچون: المستنير ابن سِوار، ارشاد المبتدي قلانسى و الكافى ابن شريح، از او
فرا گرفت و روايت نمود (سخاوي، همانجا). زراتيتى و زينالدين رضوان نيز از
شاگردان ابن قاصح به شمار مىروند (همانجا).
آثار چاپى: ١. تلخيص الفوائد فى شرح اتراب القصائد، كه شرحى است بر رائية
شاطبى در رسم مصحف و نخستين بار در ١٩٧٣م در مصر به چاپ رسيده است؛ ٢.
سراج القاري´ المبتدي و تذكار المقري المنتهى، كه شرحى است بر شاطبيه (حرز
الامانى) و تأليف آن در ٧٥٩ق به انجام رسيده است (ابن قاصح، ٤١٣). اين
كتاب در ١٢٩٣ق در بولاق به چاپ رسيده و بارها تجديد چاپ شده است.
آثار خطى: ١. اتفاق القراء، كه دو نسخه از آن در كتابخانههاي انستيتوي
خاورشناسى شوروي و پترزبورگ موجود است (نك: خالدوف، شم )؛ GAL,S,II/٢١٢;٢٢١ ٢.
تحفة الانام فى الوقف على الهمزة لحمزة وهشام، كه نسخههاي آن در
كتابخانههاي بانكيپور، گارت و آصفيه محفوظ است ( بانكيپور، شم ١٢٩٣ ؛ حتى، شم
١٢١٦ ؛ ، GAL,S همانجا)؛ ٣. تحفة الطلاب فى العمل بربع الاسطرلاب، كه
نسخهاي از آن در دارالكتب مصر يافت مىشود (خديويه، ٥/٢٣٢)؛ ٤. درة الافكار
فى معرفة اوقات الليل و النهار، كه نسخهاي از آن در موزة بريتانيا موجود
است (ريو، ٥٢٣ -٥٢٢ )؛ ٥. قرة العين فى الفتح و الامالة و بين اللفظين. از
اين كتاب نسخههاي بسياري در دست است كه از آن ميان مىتوان
نسخههايدارالكتب مصر، ازهريهوبرلين را ذكركرد (خديويه، ١/١٠٩؛ ازهريه،
١/١٢٢؛ آلوارت، شم ٥٥٠ -٥٤٩ )؛ ٦. مصطلح الاشارات فى القراءات الزوائد المروية
عن الثقات. دو نسخه از آن در كتابخانههاي آستان قدس (آستان، ٢/٢٣٤) و
كوپريلى (كوپريلى، ١/٣٦) موجود است؛ ٧. المنهل العذب المسيَّب فى شرح
العمل بالربع المجيَّب، كه نسخهاي از آن در كتابخانة واتيكان موجود است ،
GAL,S) همانجا)؛ ٨. نزهة المشتغلين فى احكام النون الساكنة و التنوين (مرعشى،
شم (٣)/٥٤٧٩؛ تيموريه، ٣/٢٣٥).
ضمناً آثار ديگري نيز در قرائت و نجوم به ابن قاصح نسبت داده شده كه
يافت نشدهاند (نك: سخاوي، همانجا؛ حاجى خليفه، ٢/١١٦٣، ٢٠٤١).
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ.
برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ابن قاصح، على، سراج القاري´، قاهره،
١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ازهريه، فهرست؛ تيموريه، فهرست؛ حاجى خليفه، كشف؛ ابن حجر،
احمد، انباء الغمر، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ خديويه، فهرست؛ سخاوي، محمد،
الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛ كوپريلى، خطى؛ مرعشى، خطى؛ نيز:
Ahlwardt; Bankipore; GAL,S; Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the
Garrett Collection, Princeton, ١٩٣٨; Khalidov; Rieu, Ch. Supplement to the
Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.
عباس نقيئى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا