دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٧٢
| ابن غصائری، احمد جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٧٢ |
اِبْنِ غَضائِري، احمد بن حسين بن عبيدالله بن ابراهيم بن عبدالله
غضائري، رجال شناس و محدث امامى بغداد در سدههاي ٤ و ٥ق/١٠ و ١١م. كنية
وي به اختلاف ابوالحسن يا ابوالحسين ضبط شده است (نك: طوسى، چ مرتضويه،
٢، چ حيدريه، ٢٤؛ نجاشى، ١١؛ ابن طاووس، ٢٥، ٨٢، ١٩٥؛ علامة حلى، ٨). زندگى
وي در هالهاي از ابهام قرار دارد، چرا كه در منابع رجالى شيعه همچون
الفهرست و رجال طوسى، رجال نجاشى و آثار متأخر كه با استناد به اين منابع
نوشته شدهاند، شرح حالى از وي به دست داده نشده و تنها نجاشى در برخى
نقل قولهايى كه از وي نموده، به زندگى و دانش وي اشارتى كرده است.
همچنين از قراينى، نظير سندي كه افندي (٢/١٣٥-١٣٦) به نقل از فلاح السائل
ابن طاووس به دست داده، برمىآيد كه وفات وي چندي پس از فوت پدرش (١٥
صفر ٤١١) واقع شده است (قس: طوسى، چ مرتضويه، ٢). از استادان و مشايخ وي
تنها پدرش حسين بن عبيدالله (ه د، غضائري) كه از محدثان بنام بغداد بوده،
احمد بن عبدالواحد ابن عبدون و ابوالحسين محمد بن عثمان نصيبى را مىشناسيم
(نجاشى، ٨٣، ٢١٩، ٢٥٨-٢٥٩؛ افندي، همانجا، به نقل از فلاح السائل ). از
شاگردان او كسى را نمىشناسيم، تنها مىدانيم كه نجاشى از نظرات رجالى و
تاريخى وي بسيار استفاده نموده و به گفتههاي وي در زمينة رجال ارزش بسيار
مىداده است (نك: نجاشى، ٢٦٩، كه به اجتماع خودش با ابوالحسن على بن محمد
بن شيران اُبُلّى نزد ابن غضائري اشاره دارد). به هر روي نقل و پذيرش
ديدگاههاي ابن غضائري در جرح و تعديل روات توسط نجاشى، نشان دهندة ميزان
اعتماد و وثوق بر ابن غضائري است (نك: دنبالة مقاله).
گفتنى است كه ياقوت (٢/٢٠٢) از شخصى همنام و هم نسب ابن غضائري ياد كرده
و به او نسبت «اسدي» و «غضاري» داده كه به نظر نمىرسد كسى جز ابن غضائري
باشد. ياقوت او را از اديبان و فضلا شمرده و افزوده كه وي داراي خطى به
روش خط خوشنويس معروف وزير ابن مقله (ه م) بوده است.
در مورد آثار ابن غضائري بايد گفت كه طوسى در مقدمة الفهرست (چ مرتضويه،
١-٢)، آنجا كه دربارة فهرستهاي اماميه سخن مىگويد، يادآور شده كه وي دو
كتاب: يكى در ذكر «مصنفات» و ديگري در يادكرد «اصول» اماميه تأليف كرده
بوده است. همو افزوده كه ابن غضائري در اين دو كتاب بيش از پيشينيان
كوشش كرده تا به تفصيل آثار اماميه را معرفى نمايد. اما طوسى (همانجا) به
نقل از منبع مجهولى نقل كرده كه به سبب كمتوجهى بازماندگانش، اين دو
كتاب و ديگر كتابهاي او از بين رفتهاند. با اين وصف، نجاشى گاه با عبارت
«قال احمد بن الحسين» يا «ذكر...»، بدون بردن نام كتابى از ابن غضائري
(مگر در يك مورد، نك: دنبالة مقاله)، به نقل نظرات وي مىپردازد (ص ١١، ١٩٨،
جم). از بررسى اين منقولات مىتوان دريافت كه نجاشى احتمالاً كتاب مصنفات
او را در دست داشته و از آن در موارد مكرر استفاده نموده است (نك: ص ٣٧،
٤٥٩، جم). ابن غضائري ظاهراً جز دو كتاب ياد شده، اثر ديگري در تاريخ داشته
كه نجاشى (ص ٧٧) در شرح حال برقى از آن بهره برده و محتملاً چيزي جز شرح
حال محدثان اماميه نبوده است (قس: ص ٥٢، ١٩٣-١٩٤، ٢٥٨). نجاشى در ٣ مورد
(ص ١٢٢، ١٥٤، ١٨٥) نيز به نقل نظرات جرح و تعديلى ابن غضائري دربارة روات
پرداخته كه مىتواند از كتابى جز آثار مذكور گرفته شده است.
از بررسى برگرفتههاي نجاشى از ابن غضائري برمىآيد كه وي در شناخت آثار
اماميه اهتمام بسيار داشته و حتى برخى كتابها را تنها او ديده و شناسانيده
است. دايرة اين تحقيق و كاوش را مىتوان در آثار ادبى و تاريخى اماميه نيز
ملاحظه كرد (نك: همو، ١١، ٣٧، ٦٥ -٦٦، ١٤١، جم). آنچه مسلم مىنمايد آن است
كه ابن غضائري در زمينة «رجال شناسى» و «كتاب شناسى» از پدرش كه از
دانشمندان بزرگ بغداد بوده و ظاهراً مكتب ويژهاي در رجال شناسى داشته،
استفادة بسيار برده و شايد از اينرو بوده كه نجاشى تا بدين حد به گفتههاي
همدرسش توجه داشته است. از سدة ٧ق/١٣م، در پى مطرح شدن كتابى كه نخستين
بار توسط احمد بن طاووس در حل الاشكال (ص ٢٥) به وي نسبت داده شد (قس:
علامة حلى، ٨؛ ابن داوود، ١-٤؛ تستري، ١، ٢٧، جم) و تنها در ذكر راويان و
محدثانِ ضعيف بوده است، بحث پىگير و گستردهاي در ميان رجال شناسان متأخر
درگرفته و شخصيتى از او ساخته شده كه بيشتر معرف نويسندة كتاب الضعفاء است
(نك: ه د، الضعفاء؛ نيز در مورد اثري احتمالى از او در زمينة ممدوحين، نك: علامة
حلى، ٢٤١؛ ابن داوود، ٣٨٣؛ شوشتري، ١/٢٩٢).
مآخذ: ابن داوود حلى، حسن، الرجال، به كوشش جلالالدين محدث، تهران،
١٣٤٢ش؛ ابن طاووس، احمد، «حل الاشكال»، همراه التحرير الطاووسى، به كوشش
محمد حسن ترحينى، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ افندي، اصفهانى، عبدالله، رياض
العلماء، به كوشش احمد حسينى، قم، ١٤٠٣ق؛ تستري، عبدالله، الضعفاء، نسخة
عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ شوشتري، محمد تقى، قاموس الرجال، تهران،
١٣٧٩ق؛ طوسى، محمد، الفهرست، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مرتضويه؛
همو، همان، نجف، حيدريه، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ علامة حلى، حسن، الرجال، نجف،
١٣٨١ق/١٩٦١م؛ نجاشى، احمد، الرجال، به كوشش موسى شبيري زنجانى، قم،
١٤٠٧ق؛ ياقوت، ادبا. حسن انصاري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا