دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥١١
| ابن عريف، ابوالقاسم جلد: ٤ شماره مقاله:١٥١١ |
اِبْنِ عَريف، ابوالقاسم حسين بن وليد بن نصر (د رجب ٣٩٠/ ژوئن ١٠٠٠)،
اديب، نحوي و شاعر اواخر عصر امويان در اندلس. از جزئيات زندگى وي چندان
اطلاعى در دست نيست. تنها مىدانيم كه در قرطبه نزد ابن قُوطيّه و ديگران
دانش آموخت، سپس به شرق سفر كرد و چند سال در مصر اقامت گزيد و از محضر
استادانى چون ابوطاهر دُهلى و ابن رشيق بهره برد. آنگاه به اندلس بازگشت
و منصور بن ابى عامر (حك ٣٦٦-٣٩٣ق) او را در زمرة نزديكان خود درآورد و به
آموزگاري فرزندانش گماشت (ابن فرضى، ١/١٣٥؛ ياقوت، ١٠/١٨٤). منابع به برخى
از مجالس منصور كه ابن عريف در آن شركت داشته و به خصوص به مناظرهها و
رقابتهاي ناموفق او با صاعد بغدادي در حضور منصور اشاره كردهاند (حميدي،
١/٣٠٠-٣٠٢؛ ابن بسام، ٤(١)/١٥، ١٧-٢٠؛ ياقوت، ١٠/١٨٤-١٩٠).
ابن عريف را اديبى بزرگ و شاعري «كثير المديح» خواندهاند (ابن فرضى،
همانجا؛ حميدي، ١/٣٠٠). تنها كتابى كه از او برجاي مانده شرحى است بر الجمل
نوشتة زَجّاجى كه نسخههايى از آن در دارالكتب موجود است (خديويه، ٤/٦٧؛
I/١٧١ .(GAL,S, كتاب ديگر او، مطالع الانوار و منابع الاسرار، اكنون در دست
نيست، اما مقري پارههايى از قصايد او را كه در مدح رسول اكرم (ص) سروده،
از آن نقل كرده است (٧/٤٩٧-٤٩٩). سه اثر ديگر نيز به وي منسوب است: يكى
در نحو كه وي در آن به نقد آراء ابن نحاس در الكافى پرداخته است (حميدي،
همانجا؛ ياقوت، ١٠/١٨٣)، ديگري در معانى حروف و اقسام آن (ابن خير، ٣٢٠) و
سومى در اِعراب (عباس، ٣٠٢). ابيات پراكندهاي نيز از وي در دست است (ابن
كتانى، ٦٠؛ ابن بسام، ١(١)/٣٠٩؛ مقري، ١/٥٨٢ -٥٨٣). ابن عريف در هنگامة نبرد
جربيره١ در طليطله درگذشت و در همان شهر به خاك سپرده شد (ابن فرضى،
همانجا؛ ياقوت، ١٠/١٩٠-١٩١؛ صفدي، ١٣/٨٢).
مآخذ: ابن بسام، على، الذخيرة، به كوشش احسان عباس، ليبى/تونس، ١٩٨١م؛
ابن خير اشبيلى، محمد، فهرسة مارواه عن شيوخه، به كوشش فرانسيسكو كودرا و
خوليان ريبرا تاراگو، بيروت، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ ابن فرضى، عبدالله، تاريخ
العلماء و الرواة للعلم بالاندلس، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره،
١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ ابن كتانى، محمد، التشبيهات، به كوشش احسان عباس، بيروت،
دارالثقافة؛ حميدي، محمد، جذوة المقتبس، به كوشش ابراهيم ابياري، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ خديويه، فهرست؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش محمد
حجيري، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ عباس، احسان، تعليقات بر التشبيهات، (نك: ابن
كتانى در همين مآخذ)؛ مقري تلمسانى، احمد، نفح الطيب، به كوشش احسان
عباس، بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ ياقوت، ادبا؛ نيز: GAL,S.
كبري سپهري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا