دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٥٧
| ابن عاصم، ابوبکر جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٥٧ |
اِبْنِ عاصِم، ابوبكر محمد بن محمد بن عاصم قيسى اندلسى غرناطى
(٧٦٠-٨٢٩ق/١٣٥٩-١٤٢٦م)، اديب و فقيه مالكى. ابن عاصم در غرناطه متولد شد.
در همان شهر پرورش يافت و علوم را از دو دايى خود ابوبكر ابن جُزَيّ و
ابومحمد ابن جزي و نيز از ابواسحاق ابراهيم بن الحاجّ، ابوسعيد بن لُبّ،
ابوعبدالله قيجاطى، ابوعبدالله ابن علاّق، ابوالحسن على بن منصور اشهب،
ابومحمد عبدالله تلمسانى، ابواسحاق شاطبى، ابوعبدالله بلنسى و ديگران
فراگرفت (بابا تنبكتى، ٢٨٩- ٢٩٠). فرزندش قاضى ابويحيى مطالب مفصلى دربارة
او نوشته كه بابا تنبكتى (همانجا) آن را نقل كرده است، اما اين مطالب
بيشتر در مدح و ستايش اوست و جز نكاتى معدود اطلاعى از زندگى او به دست
نمىدهد. گفتهاند او در آغاز، پيشة صحّافى و كتابفروشى داشته و سرانجام به
قاضى القضاتى غرناطه رسيده است (فروخ، ٦/٦٢٦). مدتى نيز كاتب (وزير) يوسف
ثانى، الغنى بالله، صاحب غرناطه بوده است (پالنثيا، ٤٢٩). ابن عاصم علاوه
بر پاية رفيعش در فقه، در قرائت و ادب نيز مهارت داشته و بيشتر تأليف او به
صورت ارجوزه و قصيده است. در نحو بين قياس و سماع جمع مىكرده و گرايش
به رأي بصريان داشته است (بابا تنبكتى، ٢٨٠؛ مقري، ٧/٢٠).
آثار: از ١٠ كتاب او كه در منابع آمده، ٤ اثر زير بر جاي مانده است: ١. تحفة
الحكّام فى نكت العهود و الاحكام، ارجوزهاي در فقه مالكى است در ١٦٩٨
بيت. ابن ارجوزه كه به تحفة ابن عاصم و العاصمية نيز معروف است، مكرّراً
چاپ شده است، از جمله چاپى است با ترجمة فرانسوي توسط هودا١ و مارتل٢
(الجزيره و پاريس، ١٨٩٢-١٨٩٣م) و چاپى ديگر به كوشش برشه٣ (الجزيره،
١٩٥٨م). بر اين رساله كه از مراجع فقه مالكى است، گروهى شرح و تفسير
نوشتهاند كه از آن جمله تفسيرهاي محمد بن احمد ميّاره و محمد بن سودة
تاودي و على بن عبدالسلام تسولى وعثمان بن مكى تَوْزري را مىتوان نام
برد؛ ٢. حدائق الازهار (يا حديقة الازاهر) فى مستحسن الاجوبة و المضحكات و
الحكم و الامثال و الحكايات و النوادر (فاس، بدون تاريخ)؛ ٣. مهيع (مرتقى)
الوصول الى معرفة علم الاصول (فاس بدون تاريخ)؛ ٤. منظومة فى مباديء
النّحو، نسخة خطى موجود در رباط (علوش، ١/٣٥٦؛ براي اطلاعات بيشتر در مورد آثار
او نك: II/٣٤١ GAL, .(GAL,S,II/٣٧٥
مآخذ: بابا تنبكتى، احمد، «نيل الابتهاج» در حاشية الديباج المذهب ابن
فرحون، قاهره، ١٣٥١ق؛ پالنثيا، آنخل گونزالس، تاريخ الفكر الاندلسى، ترجمة
حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ علوش و رجراجى، فهرس المخطوطات العربية المحفوظة
برباط، مغرب، ١٩٥٤م؛ فروخ، عمر، تاريخ الادب العربى، بيروت، ١٩٨٣م؛ مقري
تلمسانى، احمد، نفح الطيب، به كوشش يوسف محمد بقاعى، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
نيز:
GAL,S. GAL;
محمدآصف فكرت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا