دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٥٣
| ابن عات جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٥٣ |
اِبْنِ عات، ابوعمر، احمد بن هارون بن احمد جعفر بن عات نَفْزي (٥٤٢
-٦٠٩ق/١١٤٧-١٢١٢م)، فقيه مالكى، محدث، اديب و مورخ اندلسى. او در روز جمعه
٥ شوال در نَفْزَه از شهرهاي اندلس متولد شد. مقدمات علوم را نزد پدر و
اساتيد ديگر آموخت. در جوانى به مصر رفت و پس از آن حج گزارد، در مكه نزد
استادانى حديث آموخت و از چند تن از آنان اجازة روايت گرفت و در فقه و
حديث و ادب و تاريخ به درجهاي رفيع رسيد. وي در پايان عمر براي جهاد به
زادگاه خويش بازگشت و در جنگ ميان مسيحيان و مسلمانان در اندلس كه به
«واقعة عقاب» معروف است، ناپديد شد (ابن ابار، ١/١٠١-١٠٢).
معلمان او افزون بر پدرش، ابوالحسن بن محمد بن هذيل، ابوعبدالله ابن
سَعاده، ابوبكر ابن بَيْبَش، ابوعبدالله ابن عبدالرحيم، ابوالحسن ابن
عبدالعزيز حافظ، ابوطاهر سلفى، ابوعبدالله ابن حَضْرمى، ابوطاهر عوف و ابوطاهر
ابن عثمانى بودهاند.
بسياري از شيوخ محدثان از او حديث نقل كردهاند، مانند احمد بن محمد وهب
بكري از اهالى شاطبه (همو، ١/١٢٤)، ابوالحسن ابن قطان، ابوالحسن صاعد،
ابوالخطاب ابن واحب، ابوالعباس ابن سيد الناس، ابومحمد عبدالرحمان بن
برطلة، ابوبكر ابن مسدي و جمعى ديگراز بزرگان محدثان (ابن فرحون، ٥٩ -٦٠).
وي در سلامت نفس و گفتار نيكو و حسن روايت و درايت، زبانزد خاص و عام بود
(ابن فرحون، همانجا).
ابن عات مردي زاهد و متعبد بود، خرماي خشكيده مىخورد و لباس خشن مىپوشيد.
وي نثري پخته و روان داشت و شعر نيكو مىگفت (ابن فرحون، ٦٠)، حافظ احاديث
بسيار بود و متن كامل آنها را با ذكر سلسله روات نقل مىكرد (ابن ابار،
١٠/١٠١).
آثار: ١. طرر ابى هارون (در فقه). نسخهاي از اين كتاب به شمارة ١٥١٥ در
كتابخانة عمومى رباط موجود است (علوش، ٢(١)/٢٩٧)؛ ٢. النُزهة فى التعريف
بشيوخ الوجهة، در ترجمة احوال استادان و مشايخ خود و برخى از صالحان آن
روزگار؛ ٣. ريحانة النفس و راحة الانفس فى ذكر شيوخ الاندلس. يا ريحانة
التنفس و راحة الانفس فى ذكر شيوخ الاندلس (سخاوي، ٢٥١؛ مقري، ٢/٦٠١). طبق
گفتة عمر فروخ ابن عات كتابى در ذكر قاضيان شهر خودش شاطبه (و كتابى ديگر؟)
در احوال قاضيان اندلس پرداخته بوده است.
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصلة، قاهره، ١٩٥٦م؛ ابن فرحون،
ابراهيم، الديباج المذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ سخاوي، محمد، الاعلان بالتوبيخ،
به كوشش فرانتس روزنتال، بغداد، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ علوش، ي و عبدالله رجراجى،
فهرس المخطوطات العربية، رباط، ١٩٥٤م؛ فروخ، عمر، تاريخ الادب العربى،
بيروت، ١٩٨٢م؛ مقري تلمسانى، احمد، نفح الطيب، به كوشش احسان عباس،
بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م. عبدالمحمد روحبخشان
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا