دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٨٢
| ابن شعار جلد: ٤ شماره مقاله:١٣٨٢ |
اِبْنِ شَعّار، ابوالبركات كمال الدين، مبارك بن احمد بن حمدان موصلى (صفر
٥٩٣ - جمادي الا¸خر ٦٥٤/ دسامبر ١١٩٦- ژوئن ١٢٥٦)، اديب و مورخ. وي در موصل
زاده شد و در حلب درگذشت (يونينى، ١/٣٣؛ ذهبى، ٣/٢٧٤). از جزئيات زندگى و
استادان و آموختههاي او هيچ اطلاعى در دست نيست. تنها مىدانيم كه در
٦٢٨ق در اربل منصبى ديوانى داشته است (نك: ابن خلكان، ٤/١٥٠؛ قس: عزاوي،
١/٧٥). شهرت وي عمدتاً ناشى از كتاب عقود الجمان فى شعراءِ هذا الزمان است.
ابن فُوَطى روايت مىكند كه ابن شعّار مدت ٥٠ سال درسفر و حضر به گردآوري
شرح احوال و گزيدة اشعار شاعران عصر خويش مشغول بوده است ( تلخيص، «كتاب
الكاف»، ٢٤١). از روايات منابع چنين برمىآيد كه وي براي آگاهى از شرح
حال و آثار شاعران و بزرگان عصر خويش كه احياناً برخى از آنان مناصب
حكومتى نيز داشتند (عزاوي، همانجا)، اغلب خود به ديدار آنان مىشتافته تا از
زبان ايشان شرح حال و گزيدهاي از اشعارشان را بشنود و در كتاب خود بياورد.
برخى از اين ملاقاتها را ابن فوطى ( تلخيص، ٤(١)/٢٤٨، ٥٤٨، ٦٣٣) و يونينى
(١/٣٣٤- ٣٣٥) نقل كردهاند. وي ظاهراً با ابن خلكان (ه م) كه معاصر او بوده،
دوستى و همنشينى داشته و بىشك به همين دليل ابن خلكان او را «صاحبنا»
خوانده است (٦/٦٥).
ابن شعار نخست ذيلى به معجم الشعراء مرزبانى (د ٣٨٤ق) با عنوان تحفة
الوزراء نگاشت و در آن به شرح حال و آثار شاعران تا ٦٠٠ق/ ١٢٠٣م پرداخت
(ابن فوطى، تلخيص، ٤(٣)/١٠). و پس از اتمام آن در ٦٣١ق (حاجى خليفه،
٢/١٧٣٤) به تأليف عقود الجمان پرداخت (ابن فوطى، تلخيص، «كتاب الكاف»،
همانجا) و در آن به گفتة خود وي (نك: عزاوي، همانجا؛ جامعه، ٢/١٨٦) شرح حال
و آثار شاعرانى را نوشت كه سدة ٧ق را درك كرده بودند. از اين رو نظر
بروكلمان GAL,S,) كه تحفة الوزراء را با عقود الجمان يكى انگاشته، صحيح به
نظر نمىرسد. عقود الجمان كه مورد استفادة مؤلفانى چون ابن صابونى (ص
٢٥٣-٢٥٤)، ابن ابى الوفا (١/٢٩٨، ٢/٩٥، ١٩٨)، ابن فوطى ( تلخيص، ٤(١)/٢١٨،
٢٤٨، ٥٤٨، ٦٣٣، ٤(٢)/٧٧٨، ٩٣٧، ٤(٣)/٤٠) و حتى ابن خلكان (٦/٦٥، ١٣٨، ٧/٣٨، ٩٣،
٢٣٦) بوده، در ١٠ جلد و به ترتيب حروف الفبا نوشته شده است. نسخهاي از
آن، بجز جلدهاي ٢ و ٨، به شمارههاي ٢٣٢٣ تا ٢٣٣٠ در كتابخانة اسعد افندي
موجود است (عزاوي، ٧٦؛ ، GAL,S همانجا). در پارهاي مآخذ دو اثر مختلف به
نامهاي عقود الجمان فى شعراءِ هذا الزمان و قلائد الجمان فى فرائد شعراء هذا
الزمان به وي نسبت داده شده (بغدادي، ٢/٣؛ كحاله، ٨/١٧١)، اما با توجه به
اينكه مؤلف خود در مقدمة عقود الجمان آن را قلائد الجمان فى فرائد شعراء هذا
الزمان ناميده (جامعه، همانجا)، چنين به نظر مىرسد كه يك اثر دو عنوان
يافته، ولى نام عقود الجمان شهرت بيشتري پيدا كرده است. يونينى نيز كتابى
به نام قلائد الفرائد را به ابن شعّار نسبت داده (١/٣٣٤) كه آن هم ظاهراً
همين اثر است. حاجى خليفه (١/٣٨٣) و بغدادي (همانجا) تذكرهاي را نيز در ١٢
جلد به ابن شعّار نسبت دادهاند كه در هيچيك از منابع كهن اشارهاي به
آن نشده است.
مآخذ: ابن ابى الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضيئة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛ ابن
خلكان، وفيات؛ ابن صابونى، محمد، تكملة اكمال، به كوشش مصطفى جواد، عراق،
١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛ ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ابن فوطى،
عبدالرزاق، تلخيص مجمع الا¸داب، به كوشش مصطفى جواد، دمشق، ١٣٨٢ق؛ همو،
همان، «كتاب الكاف»، به كوشش حافظ محمد عبدالقدوس، ١٣٥٨ق/١٩٣٩م؛ بغدادي،
هديه؛ جامعه، خطّى (تاريخ)؛ حاجى خليفه، كشف؛ ذهبى، محمد، العبر، به كوشش
محمد سعيد بن بسيونى، بيروت، ١٩٨٥م؛ عزاوي، عباس، التعريف بالمورخين،
عراق، ١٣٧٦ق؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ يونينى، موسى،
ذيل مرا¸ة الزمان، حيدرآباد دكن، ١٣٧٤ق/١٩٥٤م؛ نيز: GAL,S.
بشري حشمت پسند
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا