[١] مسلم بن عوسجه أسدى: مكَنّى‌ به أبا حجل، اسدى سعدى. وى مردى شريف و بزرگوار، پارسا وپرهيزگار بود. او صحابه‌اى بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله را ديدار كرده بود. وى قهرمانى است شجاع كه در جنگ‌ها و فتوحات اسلامى از او ياد مى‌شود. سيره‌نويسان گفته‌اند: او از كوفه براى امام عليه السلام نامه نوشت و بدان وفادار ماند؛ و از كسانى است كه پس از آمدن مسلم بن عقيل به كوفه براى آن حضرت بيعت گرفت.

پس از ورود عبيدالله به كوفه، مسلم بن عقيل- پس از شنيدن اين خبر- به جنگ وى برخاست؛ و پرچم فرماندهى قبايل مذحج و اسد را به مسلم بن عوسجه داد، ... و با او به مقابله برخاستند و در كاخش زندانى كردند. سپس هنگامى كه روند حوادث به خلاف خواست ياران حق رقم خورد و مسلم بن عقيل و هانى بن عروه دستگير شدند، مسلم بن عوسجه براى مدتى پنهان شد؛ و سپس همراه خانواده‌اش گريخت و در كربلا خود را به امام حسين رساند و جان خويش را فداى آن حضرت كرد. او كسى است كه پس از صدور اجازه بازگشت از سوى امام حسين عليه السلام در شب دهم، خطاب به آن حضرت گفت: آيا تو را رها كنيم در حالى كه براى اداى حق تو در پيشگاه خداوند عذرى نداريم؟! به خدا سوگند آن قدر با آنان مى‌جنگم كه نيزه‌ام در سينه‌هاشان بشكند، و تا قبضه شمشير در دستم باشد آنان را مى‌زنم ولى از تو جدا نمى‌شوم؛ و اگر بى‌سلاح گردم، بازهم دست برنمى‌دارم و پيش شما، آنان را سنگباران مى‌كنم تا آن كه همراه شما كشته شوم. براى شناخت بيشتر فضايل و تاريخ زندگى اين شهيد بزرگوار به زندگينامه او در كتاب ابصارالعين فى انصار الحسين (ص ١٠٧- ١١١) مراجعه شود.

[٢] مختار بن ابى عبيد بن مسعود ثقفى: وى در سال اوّل هجرت به دنيا آمد و در سيزده سالگى همراه پدرش در جنگ شركت جست. او به سوى صحنه پيكار هجوم مى‌برد ولى عمويش مانع مى‌شد. در نتيجه مختار پيشگام و شجاع بار آمد و از هيچ چيز بيم نداشت؛ و به كارهاى مهم اقدام مى‌كرد. او بسيار خردمند و حاضر جواب بود. صفاتى برجسته داشت و بسيار سخاوتمند بود.

او كسى است كه بيشتر شركت كنندگان در قتل حسين عليه السلام و سران آنها را در طى حكومت هجده ماهه‌اش به قتل رساند و سرانجام خود در سن ٦٧ سالگى به دست مصعب بن زبير كشته شد.

روايت‌ها درباره وى گوناگون است. برخى او را مى‌ستايند و برخى ديگر نكوهش مى‌كنند. ولى روايت‌هايى كه وى را نكوهش مى‌كنند، يا ضعف سند دارند يا دلالتشان ناقص است و يا از روى تقيه صادر شده‌اند. در مقابل، روايت‌هايى كه او را ستايش مى‌كنند روايت‌هايى «صحيح» اند.

ديدگاه‌ها نيز درباره وى متفاوت است؛ و ما در اينجا به بيان گفتار پنج تن از معاصران بسنده مى‌كنيم:

١- مرحوم خوئى: در حسن وضعيت مختار همين‌بس كه با كشتن قاتلان حسين عليه السلام دل اهل‌بيت عليهم السلام را شادكرد. اين خدمت بزرگى به اهل بيت عليهم السلام بود و از سوى آنان مستحق پاداش مى‌باشد. آيا ممكن است رسول خدا صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام كه معدن كرم و احسان هستند، از اين كار چشم بپوشند ... روزى محمد