تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٨ - شرح آيات
كوههاى استوار و به هم پيوسته در آن روز، بر اثر حركات و لرزشهاى پياپى شديدى كه در معرض آن قرار گرفتهاند، به صورت ذرههاى ريگ و شن در مىآيند.
وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا- و كوهها همچون ريگهاى روان شود.» قمّى گفته است: همچون ريگ، [٥٩] و در مجمع البيان: ريگى پراكنده به نقل از ابن عباس؛ و گفتهاند كه مهيل چيزى است كه چون گام بر روى آن قرار گيرد، از زير آن بلغزد، و چون پايين آن را نگاه دارى، بالاى آن فرو ريزد. [٦٠] و در المنجد آمده است: انكثب الرمل يعنى ريگ توده شد و پارهاى از آن بر روى پارهاى ديگر قرار گرفت، و براى هر آنچه در چيزى بريزد، گفته مىشود كه انكثب فيه، [٦١] و مهيل چيزى است كه فرو ريزد و پارهاى از آن بر روى پارهاى ديگر قرار گيرد؛ و گفته مىشود: اهال التراب، يعنى از ريشه تكانى در آن پديد آمد و بر روى هم فرو ريخت و پراكنده شده؛ و خاك نرمى كه باد آن را در صحرا با خود به يك گوشه مىبرد و جمع مىكند، كثيب نام دارد و جمع آن كثبان است، و از خصوصيات آن آسان فرو ريختن و در هوا پراكنده شدن است. پس آيا در آن هنگام كه كوههاى سخت و استوار سنگى به صورت غبارى فرو ريزنده در مىآيند، انسان ضعيف كه زمين او را به حركت در مىآورد، چه حالى خواهد داشت؟ و چرا در برابر قدرت پروردگار خويش جاهلانه ايستادگى و گردنكشى مىكند؟
رابطه ميان سياق سوره از قيام شبانه و ميان گفتار درباره منظرههاى گوناگون عذاب روز پسين، و نتيجهاى كه از آن به دست مىآيد، اين است كه ترس از سختيها و اوضاع هولناك آن روز مؤمنان را به تلاش براى سالم جستن از آن روز برمىانگيزد، و به همين سبب روح قيام شبانه را در جان ايشان مىدمد. و اين هراسى است كه بستر خواب را بر انسان/ ٣٥ عاقل و داراى ضمير زنده ناهموار و ناگوار مىسازد، زيرا چگونه ممكن است در حالى كه مىبايستى از اين گردنههاى دشوار
[٥٩] - تفسير قمى، ج ٢، ص ٣٩٢.
[٦٠] - مجمع البيان، ج ١٠، ص ٣٨٠.
[٦١] - المنجد، ماده كثب.