فلسفه تاریخ 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٤
تاریخ حاکم است که علل جزئی گاهی ناشی از همان علل کلی است و اگر احیانا ناشی از آن علل کلی نباشد تأثیر زیادی در وضع ندارد مثلا ما خیال میکنیم که ادرار مروان حکم سبب انقراض بنیامیه شد انقراض بنیامیه یک سلسله علل کلی حاکم بر تاریخ دارد که بر تاریخ فرعون زمان خودش حاکم بود و بر تاریخ فرعونهای زمانهای دیگر نیز حاکم است انقراض بنیامیه معلول یک سلسله علل کلی آن است ادرار مروان حکم در آن روز یک بهانه است شاید این امر فقط چند روز قضیه را تسریع کرده است مسیر را عوض نکرده ، یعنی اینجور نیست که اگر او ادرار نمیکرد دولت بنیامیه مثلا پانصد سال دیگر هم بر سر کار بود ، بلکه در آن صورت نیز تاریخ دنیا به همین طرف که سیر کرده سیر میکرد آن ، نقش تعیین کننده ندارد . مارکس مدعی شده است که اگر تصادف نبود تاریخ صددرصد در اختیار اراده انسان بود چون میشد یک امر کلی و انسان میتوانست آن را تحت ضابطه در آورد این تصادفات است که تاریخ را از اختیار انسان خارج کرده است ولی تصادفات نقش زیادی ندارد یک تصادف اگر پیدا شد تصادف دیگری پیدا میشود و آن را خنثی میکند میخواهد بگوید علل اصلی تاریخ غیر از علل تصادفی هستند تروتسکی حرف بهتری دارد ، میگوید نقش تصادف در تاریخ مانند نقش تصادف است در زیست شناسی ( مطابق نظریه داروین ) در نظریه داروین ، انتخاب طبیعی و انتخاب اصلح مطرح است ولی تصادف هم نقشی دارد ، به این معنا که در میان یک عده موجودات ، طبیعت ، اقوی و اصلح را انتخاب میکند مثلا در میان چند بچه که به دنیا میآیند یکی ژنهایش ضعیف است و دیگری قوی طبیعت ، آن قوی را انتخاب میکند حال چطور این قوی شده و آن ضعیف ، این تابع یک علت تصادفی است قانون اصلی طبیعت ، قانون انتخاب طبیعی است ولی تصادف همین مقدار نقش دارد که کأنه برای طبیعت زمینه میسازد که چه را انتخاب کند .