را که برای مدرسه گذاشته اید مسؤول خرابی ناشی از زلزله بدانید این‌ نگهبان ، مسؤول نیست زیرا او قدرتی و اختیاری در مقابل این قضیه ندارد آنگاه این مسأله طرح می‌شود که اگر حوادث و تحولات تاریخی که به دست‌ انسانها صورت می‌گیرد به صورت جبر باشد ، یعنی جبر تاریخ در کار باشد و با پیدایش یک سلسله علل ، پیدایش آنها ضروری باشد ، ضمنا قبول کرده‌ ایم که انسانها در کارهایشان مجبورند و هیچگونه اختیاری ندارند و بنابراین هیچ مسؤولیت اخلاقی هم ندارند . این است که عده ای از قبیل " پاپر " و " سرایزیا برلین " گفتند که‌ تاریخ حوزه عمل انسان است و انسان یک موجود آزاد و مختار است و این‌ موجود مختار آزاد جلو هر تحولی را می‌تواند بگیرد و بنابراین چون پای‌ انسان و اراده و مسؤولیت اخلاقی و اختیار انسان در کار است ، هیچگونه‌ جبری بر تاریخ حکمفرما نیست خود نویسنده این کتاب می‌خواهد راهی پیدا کند ، " امر بین الامرین " ی بیابد ، یعنی می‌خواهد هم اصل علیت و اصل‌ جبر تاریخ را بپذیرد و هم مسؤولیت و اختیار انسان را ، ولی بیان عالمانه‌ ای ندارد کسانی که منکر اصل علیت در تاریخ شده اند قهرا اصل تصادف را پذیرفته اند و در واقع می‌گویند تاریخ مولود یک سلسله تصادفات است‌ شواهدی هم از تاریخ آورده اند که مسیر تاریخ در نقاط حساسی در اثر یک‌ امر تصادفی نه بر اثر علل کلی تغییر کرده ، مثل گاز گرفته شدن دست‌ پلخانوف به وسیله یک میمون ، و بهترین مثالش در تاریخ اسلامی یکی‌ داستان مروان حکم است و دیگر داستان طغرل سوم از این حوادث زیاد پیدا شده است و گفته اند مسیر تاریخ را حوادث جزئی عوض کرده‌اند . درباب تصادف دو سه مطلب هست که بعضی را قبلا گفتیم یکی اینکه تصادف‌ به معنای واقعی هرگز وجود ندارد ( این کتاب هم این بحث را دارد و خوب‌ هم دارد ) اگر مقصود از تصادف این باشد که حادثه ای بدون علت به وجود بیاید ، چنین حادثه ای در عالم پدید نخواهد شد تمام حوادثی که ما آنها را حوادث تصادفی می‌نامیم علل آنها علل جزئی است نه