این است معنای اینکه ما می‌گوییم در طبیعت عکس العملها وجود دارد : « و لو ان اهل القری آمنوا و اتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء و الارض »[١] .
رابطه جهان و انسان اینچنین است که اگر انسان در آن مسیر کمالی و انسانی خودش قرار بگیرد ، طبیعت با انسان هماهنگتر سر آشتی می‌گیرد حال‌ چه روابط مرموزی ماین طبیعت و انسان هست ، بسا هست که ما بتواینم به‌ دست آوریم ، بسا هم هست که نتوانیم بدست آوریم ، ولی چنین چیزی هست ، و اگر انسان بر ضد مسیر خاص طبیعت قرار بگیرد یعنی بر ضد مسیر تکامل‌ قرار بگیرد ، کشیده بشود به سوی فسق و فجور و آن چیزهایی که انسان برای‌ آنها نیست ، کمال انسان نیست و ضد انسان است ، آنگاه طبیعت مثل بدنی‌ که جزء بیگانه را از خود دفع و رد می‌کند ، یک عکس العمل اینچنینی نشان‌ می‌دهد که این عکس العملهاهاست که به نام عذابها و این جور چیزها گفته‌ شده است اینجاست که تاریخ در این دید سه بعد پیدا می‌کند : بعد فردی ، بعد اجتماعی و بعد جهانی ( یعنی تاریخ از کل جهان خدا نیست ) بعد فردی‌ این است که در عین اینکه جامعه ترکیبی است از افراد ، چون فرد در جامعه‌ [ استقلال دارد ، تاریخ بعد فردی نیز دارد ] .
مسأله معروفی است که امروز مطرح است تحت این عنوان که آیا جامعه اصل‌ است یا فرد اصل است ؟ آیا فرد اصل است و جامعه امر اعتباری است یا جامعه اصل است و فرد امر اعتباری ؟ این را ما مکرر گفته‌ایم که ترکیب‌ جامعه یک ترکیب خاصی است در قدیم هم این مسأله درباب اجسام مطرح بوده‌ حتی یک اختلاف نظری بین بوعلی و ملاصدرا هست که وقتی دو یا چند عنصر با هم ترکیب می‌شوند و یک مرکب به وجود می‌آید ، آیا عناصر ترکیب کننده ، هویت خود را در ضمن مرکب از دست

[١] اعراف / . ٩٦